چەمكی جینۆساید (Genocide)یان پاكتاوی بە كۆمەڵ لە رووی یاسایی و سیاسییەوە مەبەست لێی كۆمەڵە كردارێكە لە ئەنجامی جێبەجێكردنیاندا دەبنە هۆی پاكتاوی كۆمەڵێك، یان نەتەوەیەك، یان نەژادێك، یان ئایینێك یان ئاینزایەك، بەشێوەی رێژەیی بێت، یان بە تەواوەتی، بەپێی رێككەوتننامەی ساڵی 1948ی نەتەوە یەكگرتووەكان پاكتاوی بەكۆمەڵ یەكێك، یان زیاتر لەم كردارانە دەگرێتەوە: كوشتنی تاكەكانی كۆمەڵ، گەیاندنی ئازاری جەستەیی، یان دەروونی بە تاكەكان، سەپاندنی بژێوی و گوزەرانێكی سەخت سەرئەنجام بەشێوەی لەسەرخۆ، یان راستەوخۆ ببێتە هۆكاری مردنیان، گرتنەبەری رێوشوێنی جۆراوجۆر بۆ بڵاوكرنەوەی دیاردەی نەزۆكی لەنێو كۆمەڵدا، بە زۆر گواستنەوە لە نێو كۆمەڵێكەوە بۆ نێو كۆمەڵێكی دیکە، هەروەها چەمكی پاكتاوی بە كۆمەڵ لە تاوانەكانی دیکە بەوە جیادەكرێتەوە ئەویش هەبوونی نیازی سووربوونی پێشوەختە بۆ پاكتاوكردنی كۆمەڵێكی دیاریكراو بەهۆی ناسنامەكەیەوە، هەروها زاراوەی جینۆسایدی نەرم (Soft Genocide) زاراوەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتییە و بە پرۆسەگەلێكی لەناوبردن و پاكتاوكردنی كۆمەڵێكی مرۆیی دەوترێت، بەڵام بە شێوازی سەربازی ئەنجام نەدرابن و بەبێ بەكارهێنانی توندوتیژیی جەستەیی راستەوخۆ و مەبەست لێی دووركەوتنەوەیە لە سزادانی نێودەوڵەتی، لە جینۆسایدی نەرمدا چەندین شێواز بەكاردەهێنرێن كە ئارام و درێژخایەن و بە قۆناغن و لە كۆتاییدا هەمان ئەنجام دێنێتەدی ئەویش نەمان و پاكتاوكردن و سڕینەوەی ناسنامە و شوناسی ئەو كۆمەڵەیە كە پرۆسەكەی بەسەردا ئەنجامدراوە.
سەرەكیترین شێوازەكانی جینۆسایدی نەرم ئەمانەن :
1- پاكتاوكردنی كەلتور و زمان ئەمەش توانەوەی ناسنامە و گۆڕانكاریكردن لە مێژوو و گۆڕینی ناوی كەسەكان و گوند و شارەكان و...هتد ، لەخۆ دەگرێت.
2- گۆڕینی دیمۆگرافی، بە زۆر راگواستن و هێنانی خەڵك لە شوێنی دیکەوە بۆ شوێنەكانیان بۆ مەبەستی كەمكردنەوەی رێژەی كۆمەڵێك بەرانبەر كۆمەڵێكی تر.
3- بێبەشكردنی ئابووری بۆ نموونە كەمكردنەوەی هەلی كار، نەدانی خزمەتگوزاری جۆراوجۆر و بێبەشكردنی كۆمەڵێك لە پرۆژەی ئاوەدانی و گەشەكردن، لەناوبردنی ژێرخانی ئابووری و داگیركردنی زەویوزاری كشتوكاڵی و دەرامەتەكانی دیکە.
4- گوشارهێنانی بایۆلۆژی و كۆمەڵایەتی و...هتد، بەم شێوە نەرمانە گیانی كۆمەڵایەتی و ناسنامەی یەكگرتوو زیندەبەچاڵ دەكرێت و لە دوای ماوەیەكی دوورتر ئەو كۆمەڵگایە بەیەكجارەكی دەتوێتەوە و تایبەتمەندییە مێژوویی و جوگرافییەكەی لە دەستدەدات بێئەوەی تەنانەت یەك فیشەكیش بتەقێنرێت.
ئەوەی ئاشكرایە و گومانی تێدا نییە و بەپێی ئەوانەی باسمانكردن، هەر لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عیراقەوە و لە هاتن و دانانی شا فەیسەڵی یەكەم وەك شای شانشینی عیراقی لە ساڵی 1921 و دواتریش لەساڵی 1932 كە عیراق وەك وڵاتێكی سەربەخۆ لە كۆمەڵەی گەلان وەرگیرا، هەر لەو سەردەمانەوە تا سەردەمی دەسەڵاتی كۆماری بە چەندین شێواز جینۆساید بەرانبەر گەلی كورد لە عیراقدا کراون، بەڵام ترۆپكی دڕندایەتی و جینۆسایدی دژوار (Hard Genocide) لەكاتی هاتنی رژێمی بەعس و بە تایبەتی تر لەوكاتەوە كە سەدام حسێن دەسەڵاتی رەهای عیراقی بەدەستەوە گرت، هەموو شێوازەكانی جینۆسایدی بەكارهێنا وەك رووخاندنی گوندەكانی كوردستان و بە زۆر راگواستنی دانیشتووانەكانی بۆ ئۆردوگای زۆرەملێ، یان راگواستنیان بۆ خوارووی عیراق دوور لە زێد و ژینگە و زەوی و زاری خۆیان، پرۆسە بەدناوەكانی تاوانی ئەنفال و زیندەبەچاڵكردن و هەروەها زنجیرە تاوانەكانی بەكارهێنانی چەكی كیمیایی دژی دانیشتووانی شار و گوندەكانی كوردستان و دەستبەسەرداگرتنی موڵك و ماڵی هاووڵاتیان و گۆڕینی مێژوو و كەلتوری نەتەوەی كورد لە عیراق و لادان لە راستییە مێژووییەكان لە تۆمار و كتێب و تەنانەت بابەتەكانی وانەوتنەوەی خوێندکاران و ...هتد، بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەیەكی باڵادەستی عیراق و جیاكاری لە خزمەتكردنی ناوچەكان و دانانی پرۆژەی وەبەرهێنان و ئابووریی گرنگ لە ناوچە كوردنشینەكان و هەموو كارێكی نایاسایی ئەنجامدەدات، تەنیا لەپێناو لاوازكردن و توانەوەی مرۆیی گەلی كورد و كزكردنی ئابووریی ناوچەكان و...هتد، بەڵام ئەوەی جێی داخ و سەرسوڕمانە لەدوای رووخانی رژێمی بەعس ساڵی 2003 و دواتر دانانی دەستووری كۆماری عیراق و پەسەندكردنی لە رێگەی دەنگدانی گشتییەوە، لە ماددەی یەكەمی ئەم دەستوورەدا هاتووە ئەم دەوڵەتە فیدرالییە و رژێمی حوكمكردن تێیدا پەرلەمانیی دیموكراتییە و لە ماددەی (14)دا هاتووە: (هەموو عیراقییەكان یەكسانن بەرانبەر بە یاسا و جیاوازی نابێت بكرێت لەنێوان عیراقییەكاندا بەهۆی رەگەز و نەتەوە و رەنگ و و ئایین و ئاینزا و بیروباوەڕ، یان باری كۆمەڵایەتی و ئابورییەوە).
چەمكی جینۆساید یان (Genocide) پاكتاوی بە كۆمەڵ لە رووی یاسایی و سیاسییەوە مەبەست لێی كۆمەڵە كردارێكە لە ئەنجامی جێبەجێكردنیاندا دەبنە هۆی پاكتاوی كۆمەڵێك، یان نەتەوەیەك، یان نەژادێك، یان ئایینێك یان ئاینزایەك، بەشێوەی رێژەیی بێت، یان بە تەواوەتی
لە ماددەی (16)دا هاتووە: (عیراقییەكان هەلی بژێوییان بە شێوەیەكی یەكسان زامنكراوە و...هتد)* ، ئەمەش بێگومان كردنەوەی لاپەڕەیەكی نوێیە و شێوازێكی نوێیە و گرێبەستێكی نوێی پێكەوەژیانە لەنێوان پێكهاتەكانی كۆماری عیراقدا، هەر بۆیە گەلە ستەمدیدەكان پێی خۆشحاڵبوون و بە تایبەتی گەلی كورد كە لە سەدەیەكی حوكمڕانی عیراقدا تووشی جۆرەها جینۆساید بوونەتەوە، بەڵام بەداخەوە هەر زوو دەسەڵاتی نوێی عیراق و بە تایبەتی لە ساڵی (2014)ەوە، جینۆسایدی نەرم بە چەندین جۆر و شێوازەوە دەستیپێكرد و تاوەكو ئەمڕۆ هەر بەردەوامە، لە سەرەتادا بە بڕینی بودجە و مووچەی خەڵكی كوردستان دەستیپێكرد، هەروەها پێی ناوەتە قۆناغێكی ترسناكەوە لە دژایەتیكردنی بژێویی خەڵكی كوردستان، بۆ نموونە جووتیارانی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم ناهێڵڕێت زەوییەكانیان بكێڵن و هێشتا زەوییە كشتوكاڵییەكانیان لە فەرمانگە رەسمییەكانی عیراق بە ناوی عەرەبی هاوردەوە ماوەتەوە، جووتیارانی چوار پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان ساڵانە كەمتر، یان بە قەد یەك پارێزگای عیراق بۆیان هەیە گەنم تەسلیم بە سایلۆكانی عیراق بكەن، هەر ئەو جووتیارانە دوای ئەوەی هەموو جووتیارانی پارێزگاكانی دیکەی عیراق شایستە داراییەكانیان وەردەگرن دواتر و دوای دەیەها شكات و بەدواچوونی پەرلەمانتارە كوردەكانی عیراق ئەوجا شایستە داراییەكانیان وەردەگرن، جووتیارانی هەر چوار پاریزگاكەی هەرێم بۆیان نییە بەرهەمەكانیان وەك تەماتە و خەیار و پەتاتە و هێلكە و پەلەوەر و...هتد ببەنە پارێزگاكانی دیکەی عیراق و ساڵانە هەزاران تەشقەڵەیان پێدەكرێت، وەبەرهێنی هەرێم بۆی نییە بەرهەمە پیشەسازییە جۆراوجۆرەكانیان بۆ پارێزگاكانی دیکەی عیراق بە بازاڕبكەن و لە بازگەكانی عیراق هێزەكانی سوپا و پۆلیس بۆ پەڕینەوەی هەر بارهەڵگرێكیان چەندین پارەی مفتیان لێدەسێنن و دوادەخرێن و ئیهانە دەكرێن، ئازووقەی وەزارەتی بازرگانی عیراق مانگانە لەكاتی خۆیدا رەوانەی پارێزگاكانی دیکەی عیراق دەكرێت و دوای تەوابوونی هەموو ئەو پارێزگایانە دواتر دەینێرنە هەرێمی كوردستان، بودجەی ساڵانەی حکومەتی فیدراڵ لە پەرەپێدانی پارێزگاكان و ئیعانات و....هتد، زۆر بەك ەمی، یان هەر بۆ هەرێمی كوردستانی نانێرن، كەچی لە عیراق كوچە و كۆڵانی گوندەكانیش قیرتاودەكرێن، مووچەی فەرمانبەرانی عیراق لەكات و ساتی خۆیدا هەموو مانگێك بەبێ دواكەوتن بۆ فەرمانبەران و هێزی ئەمنی و...هتد بە رێکوپێكی دەگاتە دەستیان، بەڵام بۆ هەرێمی كوردستان دوای ئەوەی هەموو وەزارەتەكانی عیراق تەواو دەبێت ئەوجا لە مانگی دادێ پێیان دەدرێت و بگرە ساڵانە یەك، یان زیاتر لە مانگێكیان دەفەوتێت، ئەمانە و دەیەها نموونەی دیکە وەك بێبەشكردنی هاووڵاتیانی هەرێم لە دامەزراندن و لە تۆڕی پاراستنی كۆمەڵایەتی و دەرچوون بۆ زەمالات و بێبەشكردنیان لە دەرفەتەكانی بژێوی لە چوارچێوەی عیراقدا و...هتد ، ئەگەر ئەمانە جینۆسایدی نەرم نەبن ئەی چین؟
پەراوێز:
مجلس النواب العراقي، الدائرة الاعلامیە، دستور جمهوریة العراق، الطبعە السابعە، 2013م، بغداد، ص: 9 ، 18 ، 19.