گەشە و گۆڕانکاریی هێزە سەربازییەکان
ئاوڕدانەوەیەکی هەڵبژێردراو لە مێژووی کۆنەوە تا سەردەمی مۆدێرن
پێشەکی و کورتەی مێژوویی
ئەم بابەتە ئاوڕدانەوەیەکە لە هەندێک لە بەهێزترین و کاریگەرترین نەتەوە و ئیمپراتۆرییە سەربازییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی، بە تیشکخستنەسەر پەرەسەندنی توانای سەربازی و هێزی جەنگیی نەتەوەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا. لێرەدا کورتەیەک لەو تەوەرە سەرەکییانە دەخرێتەڕوو کە باسیان لێوە کراوە:
–ناساندنی هەندێک لە گرنگترین نەتەوە و ئیمپراتۆرییە سەربازییەکانی جیهانی کۆن و نوێ.
–تاوتوێکردنی توانای جەنگی و ستراتیژی سەربازیی نەتەوەکان لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوودا.
– لێکۆڵینەوە لە هێزی سوپا جیاوازەکان، لە ناوچەی ئەنادۆڵ و میسۆپۆتامیاوە تا دەگاتە هێزی ئاسمانی زلهێزەکانی سەردەمی نوێ و پێشکەوتنە تەکنۆلۆژییە پیشەسازییەکان.
–نرخاندنی رۆڵی هێزە زەمینی و دەریاییەکان لە جەنگە گەورەکاندا.
–شیکردنەوەی ئاکامی جەنگەکان و کاریگەرییان لەسەر چارەنووسی گەلان.
بیرۆکەی ناوەندیی ئەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەیە کە هێزی سەربازی هەرگیز بە تەنیا بە ژمارەی سەرباز و چەک پێناسە نەکراوە؛ بەڵکو بە پێی زۆربەی ئەو نموونانەی لێرەدا باس دەکرێن، بەرهەمی سێ فاکتەری بەیەکەوەبەستراو بووە: رێکخستنی دامەزراوەیی، پێشکەوتنی تەکنۆلۆژی و توانای ئابووری. ئەم سێ پایەیە بە درێژایی بابەتەکە دووبارە دەبنەوە.
پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە نموونەکان زیاتر لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، حەوزی دەریای ناوەڕاست، روسیا و ئەمریکاوە هەڵبژێردراون و نەریتە سەربازییە گەورەکانی وەک چین، هیندستان، ئێرانی سەفەوی، فەڕەنسای ناپلیۆنی، پڕووسیا- ئەڵمانیا و ژاپۆنی ئیمپراتۆری لەم چوارچێوەیەدا ناگونجێن و پێویستیان بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ هەیە.
جا چ لە رێگەی دۆزینەوەی ئاشتییەوە بێت، یان لە رێگەی هێزی یەکگرتووەوە، جێبەجێکردنی مەرجەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی هەمیشە جێگەی بایەخ بووە. لێرەدا بە پێویستی دەزانم دەست بە خستنەڕووی وردەکاریی بابەتەکە بکەم.
بەشی یەکەم: رۆڵی سوپا کۆنەکان لە مێژووی دوور و نزیکدا
پرسیارێک کە هەمیشە لە لای خوێنەران و مێژوونووسان دروست دەبێت ئەوەیە: ئایا ئیمپراتۆرییەت و نەتەوە سەربازییەکانی رابردوو ئەگەر لە سەردەمی ئێستاماندا بوونایە، دەیانتوانی بە هەمان شێوازی کۆن پێشڕەوی بکەن و کۆنترۆڵ بکەن؟ کۆچ و گۆڕانکارییەکانی ئەم دەورانە مێژووییانە چییان لەگەڵ خۆیاندا هێناوە؟
قۆناغی مێژووی کۆن
لە مێژووی کۆندا سۆمەرییەکان و بابلییەکان لە بەهێزترین و رێکخراوترین هێزە شارستانی و سەربازییەکانی میسۆپۆتامیا بوون. شاری تڕۆیا لە ناوچەی ئەنادۆڵ ناوەندێکی گرنگی ستراتیژی و بازرگانی بوو کە بەهۆی داستانەکانی هۆمیرۆس و دۆزینەوە شوێنەوارییەکانەوە ناوبانگێکی مێژوویی گەورەی هەیە، بەڵام بەپێی بەڵگە مێژووییەکان نابێت وەک ئیمپراتۆرییەتێکی هاوتای بابل و ئاشوور دابنرێت (مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005؛ ریحانا، 1996).
هەرچەندە بەشێک لە بەڵگە مێژووییەکانی تایبەت بەم سەردەمە لە بابل، یان لە سەردەمی هێرشی مەغۆلەکاندا (وەک هۆلاکۆ) لەناوچوون، بەڵام سەرچاوە مێژووییەکانی تر، وەک نووسینەکانی هێرۆدۆت و بێرۆسۆسی قەشە و مێژوونووسی بابلی بەڵگەن لەسەر هێز و توانای ئەم سوپایانە، کە شوێن پەنجەیان لە مێژووی شارستانییەتەکاندا تاوەکو سەردەمی هێلینی و دواتریش بەجێماوە (مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005؛ ریحانا، 1996).
ئاشوورییەکان
لە سەرچاوە مێژووییەکاندا ئاشوورییەکان بە توندی مامەڵەکردن لەگەڵ دوژمنەکانیان و سزادانی توندی هەر نەتەوەیەک کە لە دژیان بوەستایە تۆمار کراون. دوای قۆناغی شارستانییەتی سۆمەرییەکان، هێزی سەربازیی ئاشوورییەکان لە کۆتایی سەدەی هەشتەمی پێش زایین، بەتایبەت لە هەڵمەتەکانی سنحاریبی پاشای ئاشوور لە دەوروبەری ساڵی 701ی پێش زایین، گەیشتە قۆناغێکی بەرزی فراوانبوون. دواتر پاشایەکی وەک ئاشووربانیپاڵ (Ashurbanipal، 669–631 پ.ز) ئیمپراتۆرییەتەکەی زۆر فراوان کرد؛ هێزەکانیان کاریگەرییان لەسەر ناوچەکانی شام و دەوروبەری لوبنان هەبوو، هێرش و بەرگرییەکانیان لە دژی سوپای میسر بەردەوام بوو. ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور لە ساڵی 612ی پێش زایین بە کەوتنی نەینەوا رووخا، دوایین پاشماوەکانی لە شاری حەڕان لە ساڵی 609ی پێش زایین لەناوچوون، ململانێکانیش لەگەڵ میسر لە جەنگی کەرکەمیش لە ساڵی 605ی پێش زایین کۆتاییان هات (بریتانیکا، 2026؛ مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005).
میدییەکان و رووخانی ئاشوور
(625–550 پ.ز)
مێژووی ناوچەکە لەنێوان ساڵانی 625–550ی پێش زایین شایەتی ململانێ و هاوسەنگیی هێز بوو لەنێوان دەوڵەتی میدیا و ئیمپراتۆرییەتی بابلی نوێدا؛ لەو ماوەیەدا فارسەکان هێشتا هێزێکی سەربەخۆ نەبوون و لەژێر دەسەڵاتی میدییەکاندا بوون. دوای ئەوەی هاوپەیمانیی میدییەکان و بابلییەکان لە ساڵی 614ی پێش زایین شاری ئاشوور و لە ساڵی 612ی پێش زایین نەینەوای پایتەختی دەوڵەتی ئاشووریان گرت و کۆتاییان بە فەرمانڕەوایی ئەوان هێنا، قۆناغێکی نوێ لە مێژووی ناوچەکەدا دەستی پێکرد. لە رووداوەکانی مێژووی کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەم گۆڕانکارییانە وەک هێمایەک بۆ بەرەنگاربوونەوەی نێوان گەلانی ناوچەکە و دەوڵەتانی دەرەوە سەیر دەکرێن. پاشان لە دەوروبەری ساڵی 550ی پێش زایین، کۆرش توانی سەرکەوتن بەسەر ئەستیاگی پاشای میدییەکاندا بهێنێت و بناغەی ئیمپراتۆری نوێی فارسی (هەخامەنشی) دابمەزرێنێت (بریتانیکا، 2026؛ مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005).
ئیمپراتۆرییەتی فارسی هەخامەنشی (550–330 پ.ز)
ئەم ئیمپراتۆرییە لەسەر دەستی کۆرشی گەورە و دوای سەرکەوتن بەسەر دەسەڵاتی میدییەکاندا راگەیەندرا. سوپای هەخامەنشییەکان توانی ئیمپراتۆرییەتێکی بەربڵاو بنیات بنێت کە سنوورەکەی لە میسر و ناوچەکانی باکووری ئەفریقیاوە درێژ دەبووەوە بۆ قووڵایی ئاسیا و ناوچەکانی رووباری ئیندۆس، سەرئەنجام ئەم هێزە گەورەیە لە ساڵی 331ی پێش زاییندا، لە جەنگی گاوگامێلا لە بەرامبەر هێرشەکانی ئەسکەندەری مەزن (مەقدۆنی)دا تووشی شکستێکی چارەنووسساز بوو، بە کوژرانی داریوشی سێیەم لە ساڵی 330ی پێش زایین دەسەڵاتی هەخامەنشییەکان بە تەواوی کۆتایی هات (بریتانیکا، 2026؛ مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005).
یۆنانییە کۆنەکان و سەردەمی هێلینی (سەدەی چوارەمی پێش زایین)
لەم سەردەمەدا ئەسکەندەری مەقدۆنی لە ساڵی 334ی پێش زاییندا سەرکردایەتیی جەنگێکی گەورەی لە دژی ئیمپراتۆرییەتی فارسی هەخامەنشی (بە سەرکردایەتی داریوشی سێیەم) دەستپێکرد، هەڵمەتێک کە تا مردنی لە ساڵی 323ی پێش زایین نزیکەی 10 ساڵی خایاند. سوپای یۆنانی–مەقدۆنی هێزێکی بەهێزی لە ناوچەکەدا نیشاندا و سەرکەوتنەکانی ئەسکەندەر بووە هۆی داڕمانی هێزی شاهانەی فارسەکان. پێشتریش سوپای شارە-دەوڵەتە یۆنانییەکانی وەک سپارتە و ئەسینا، بەهۆی جەنگە مێژووییەکانی وەک ماراسۆن، پلاتایا و سەلامیس ناوبانگێکی جیهانییان پەیدا کردبوو (بریتانیکا، 2026؛ پارکەر، 2005).
ئیمپراتۆرییەتی رۆم (خۆرئاوا: 27 پ.ز – 476 ز؛ خۆرهەڵات/بیزەنت: تا 1453 ز)
ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی وەک یەکێک لە گەورەترین و رێکخراوترین هێزە سەربازییەکانی مێژوو سەریهەڵدا، کە بۆ چەندین سەدە بەهۆی سیستمی سەربازیی پێشکەوتوو و بەهێزیی هێزە زەمینی و دەریاییەکانییەوە، توانی کۆنترۆڵی تەواوی حەوزی دەریای ناوەڕاست و بەشێکی بەربڵاوی جیهانی کۆن بکات. ساڵی 476ی زایینی کۆتایی ئیمپراتۆرییەتی خۆرئاوای رۆم بوو، نەک کۆتایی نەریتی ئیمپراتۆریی رۆمانی بە گشتی؛ چونکە هەرێمە خۆرهەڵاتییەکان لەژێر ناوی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتدا تا ساڵی 1453ی زایینی و گرتنی قوستەنتینیە لەلایەن عوسمانییەکانەوە بەردەوام بوون (بریتانیکا، 2026؛ پارکەر، 2005).
ئیمپراتۆرییەتی ساسانی (224–651 ز)
چەند سەدەیەک دوای رووخانی هەخامەنشییەکان، ئیمپراتۆرییەتی ساسانی سەریهەڵدایەوە و وەک هێزێکی سەربازیی گەورە لە دژی ئیمپراتۆرییەتی رۆم و بیزەنت جەنگا، تا ئەو کاتەی لە سەدەی حەوتەمی زاییندا (ساڵی 651 ز) بەهۆی فتوحات و سەرکەوتنی سوپای ئیسلامییەوە کۆتایی بە دەسەڵاتیان هات (بریتانیکا، 2026).
ئیمپراتۆرییەتی هۆن — سەردەمی ئەتیلا (434–453 ز)
ئەم ئیمپراتۆرییەتە لەسەر دەستی ئەتیلا  گەیشتە لووتکەی هێزی خۆی. سوپای هۆنەکان هێزێکی کۆچەریی توندوتیژ و لێهاتوو بوون لە شەڕی ئەسپسواری و تیرهاوێژیدا. ئەوان مەترسییەکی راستەقینەیان لەسەر جیهانی کۆن دروستکرد و چەندین جار هێرشیان کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی خۆرهەڵات (بیزەنتی) و ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی خۆرئاوا. سوپای ئەتیلا کۆنترۆڵی ناوچەیەکی بەربڵاوی لە ناوەڕاست و خۆرهەڵاتی ئەورووپادا کرد (کە ناوچەکانی مەجەرستانی ئێستا و دەوروبەری دەگرێتەوە)، و لە ساڵی 451ی زایینیدا هێرشی کردە سەر ناوچەی گال (فەڕەنسای ئێستا)، بەڵام لە جەنگی مەیدانەکانی کەتەلۆنیا پێشڕەوییەکەی راگیرا و نەیتوانی کۆنترۆڵێکی جێگیر لەسەر ئەو ناوچانە دابمەزرێنێت. دوای مردنی ئەتیلا لە ساڵی 453ی زاییندا، ئیمپراتۆرییەتەکەیان بە خێرایی بەرەو لاوازی و هەڵوەشاندنەوە چوو (بریتانیکا، 2026؛ کیگان، 1993).
دەوڵەتی ئەیوبی (1171–1250 ز لە میسر)
سوپای دەوڵەتی ئەیوبی بە یەکێک لە بەهێزترین و رێکخراوترین سوپاکانی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دادەنرێت، کە لەسەر دەستی سەرکردەی ناوداری مێژوویی سەلاحەدینی ئەیوبی بنیاد نرا. سەلاحەدین کە لە شاری تکریت لەدایک ببوو، توانی بەهۆی لێهاتوویی سەربازی و دیپلۆماسیی خۆیەوە، هێزێکی یەکگرتوو دروست بکات کە سنووری دەسەڵاتی میسر، شام، بەشێک لە عیراق، حیجاز و یەمەنی دەگرتەوە (بریتانیکا، 2026؛ ریحانا، 1996).
مەزنترین وەرچەرخانی سەربازیی ئەم سوپایە لە ساڵی 1187ی زاییندا بوو لە جەنگی حەتین لە دژی خاچپەرستان. سوپای ئەیووبی توانی سەرکەوتنێکی کەموێنە بەدەست بهێنێت و دوای 88 ساڵ لە داگیرکاری، شاری قودس بگرێتەوە، رووداوێک کە لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا وەک رزگارکردنی قودس تۆمار کراوە. دوای کۆچی دوایی سەلاحەدین لە شاری دیمەشق لە ساڵی 1193ز، دەسەڵات لە چوارچێوەی بنەماڵەی ئەیوبیدا مایەوە و براکەی، العادل بوو بە فەرمانڕەوای دانپێدانراوی خاکەکان. پاشان لە ساڵی 1249ز و لە کاتی هێرشی خاچپەرستان بۆ سەر میسر (هەڵمەتەکەی لویسی نۆیەم)دا و دوای کۆچی دوایی سوڵتان ساڵحی ئەیوبی، هاوسەرەکەی شەجەرەتولدور (شجره‌ الدر) رۆڵێکی مێژوویی بینی لە رێکخستنی بەرگری لە جەنگی مەنسوورەدا. سەرئەنجام لە ساڵی 1250ی زاییندا دەسەڵاتی ئەیوبییەکان لە میسر کۆتایی پێهات و قۆناغی فەرمانڕەوایی مەمالیکەکان دەستی پێکرد؛ بەڵام لقەکانی ئەم بنەماڵەیە لە بەشێک لە شام و جەزیرەدا بەردەوام بوون، وەک ئەیوبییەکان حەما کە تا ساڵی 1341ی زایینی مانەوە (بریتانیکا، 2026؛ ریحانا، 1996).
 
سەرهەڵدانی سوپای مەغۆل و رووخانی بەغدا
لە ساڵی 1206ی زایینیدا چەنگیز خان توانی هۆزە مەغۆلییەکان یەکبخات و بنەمای دەوڵەتەکەی دابنێت؛ دواتر بە بەردەوامی لە سەردەمی خۆی و لە سەردەمی نەوەکانیدا، ئەم دەوڵەتە بوو بە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتی یەکپارچەی وشکانی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. سوپای مەغۆل بەهۆی لێهاتوویی بێوێنەیان لە تیرهاوێژی و ئەسپسواری، تاکتیکی سەربازیی بەهێز و توندوتیژیی رەهاوە، توانیان لە ماوەیەکی کورتدا زۆربەی ناوچەکانی ئاسیا، باکووری چین و ئاسیای ناوەڕاست داگیر بکەن (بریتانیکا، 2026؛ کیگان، 1993).
لە ساڵی 1258ی زاییندا، سوپای مەغۆل بە سەرکردایەتی هۆلاکۆ هێرشێکی گەورەی کردە سەر شاری بەغدا کە پایتەختی خەلافەتی عەباسی بوو. بەهۆی ناتەبایی نێوان لایەنە ناوخۆییەکان و لاوازیی بەرگرییەکانی خەلیفە مستەعسیم، مەغۆلەکان توانیان لە کەمتر لە مانگێکدا شارەکە داگیر بکەن. بەپێی سەرچاوە کۆنەکان، هۆلاکۆ فەرمانی وێرانکردنی شارەکە، سووتاندنی کتێبخانەکان و کوشتاری بەرفراوانی دانیشتوانەکەی دا؛ بەڵام مێژوونووسانی هاوچەرخ لەسەر پێوانەی وردی ئەو وێرانکارییە و لەسەر چارەنووسی هەموو کتێبخانەکان یەکڕا نین و ئاماژە بەوەش دەکەن کە شارەکە لە ماوەیەکی کورتدا دەستی بە چاکبوونەوە کردەوە. ئەوەی جێی گومان نییە، ئەوەیە کە کوشتارێکی گەورە روویدا و دەسەڵاتی سیاسیی عەباسی لە بەغدا کۆتایی پێهات؛ هەرچەندە پاشماوەی بنەماڵەی عەباسی دواتر لە قاهیرەی مەمالیکدا وەک خەلیفەی ناوەکی بەردەوام بوون (بریتانیکا، 2026؛ کیگان، 1993).
دەوڵەتی مەمالیک (1250–1517 ز)
دەسەڵاتی سەربازیی مەمالیکەکان لەسەر بنەمای سوپایەکی مەشقپێکراوی لێهاتوو دامەزرا کە پێشتر لە لایەن ئەیوبییەکانەوە وەک هێزی جەنگی هێنرابوون. مێژووی سیاسی و سەربازیی ئەوان بەسەر دوو قۆناغی سەرەکیدا دابەش دەبێت:
–مەمالیکی بەحری (1250–1382): کە بنکەی سەرەکییان لەسەر رووباری نیل و دەوروبەری بوو.
–مەمالیکی (بورجی تاوەرەکان)، (1382–1517): کە زیاتر لە قەڵاکان و شوێنە بەرزەکانی شاری قاهیرەدا جێگیر بوون.
پایتەختی فەرمی و گۆڕەپانی سەربازیی ئەوان شاری قاهیرە بوو، بەڵام دەسەڵاتیان لە حەلەب و باکووری سووریاوە درێژ دەبووەوە بۆ تەواوی ناوچەکانی شام، حیجاز و باشووری میسر. سوپای مەمالیکەکان رۆڵێکی گرنگی بینی لە پاراستنی ناوچەکە و هێشتنەوەی سەقامگیری دوای هێرشە وێرانکارەکانی مەغۆل و خاچپەرستان. یەکێک لە جەنگە هەرە چارەنووسسازەکانی ئەوان لە ساڵی 1260ی زاییندا بوو لە جەنگی عەین جالووت، کاتێک سوڵتان قوتز بە پاڵپشتی فەرماندە بەیبەرس، توانی سوپای ئیلخانیی مەغۆل تێکبشکێنێت و پێشڕەوییان بەرەو میسر رابگرێت. جێی ئاماژەیە کە ئەمە یەکەم شکستی مەغۆلەکان لە مێژوودا نەبوو، پێشتر جەلالەدینی خوارزمشا لە جەنگی پەروان لە ساڵی 1221دا شکستی بە هێزێکی مەغۆلی هێنابوو، بەڵام عەین جالووت لە رووی ستراتیژییەوە گرنگترین و کاریگەرترین سەرکەوتن بوو لە بەرامبەر مەغۆلدا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا (بریتانیکا، 2026؛ ریحانا، 1996).
سەرەنجام، بەهۆی گەشەکردنی هێزی ئیمپراتۆریی عوسمانی بە سەرکردایەتی سوڵتان سەلیمی یەکەم، سوپای مەمالیکەکان لە جەنگی مەرج دابیق لە ساڵی 1516ی زاییندا لە سووریا تووشی شکستێکی گەورە بوو، بە جەنگی ریدانییە لە ساڵی 1517دا میسریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەوە (بریتانیکا، 2026؛ ریحانا، 1996).
- ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی (1299–1922 ز)
بەپێی سەرچاوە عوسمانییەکانی دواتر و نەریتی مێژوویی، سوڵتانی سەلجوقیی قۆنیە زەوی و پاڵپشتیی بە ئەرتۆغڕوڵ و شوێنکەوتووەکانی لە دەوروبەری سۆگووت بەخشی. عوسمانی کوڕی ئەرتۆغڕوڵ لە ساڵی 1299ی زاییندا، کە زۆرجار وەک رێکەوتی رەمزیی دامەزراندن بەکاردێت، توانی یەکەمین ناوکی دەوڵەتەکە دابمەزرێنێت و جەنگ لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی دەستپێبکات. یەکێک لە مەزنترین وەرچەرخانە سەربازییەکانی ئەم ئیمپراتۆرییەتە لە ساڵی 1453ی زایینیدا بوو، کاتێک سوڵتان محەمەدی دووەم (الفاتح) توانی شاری قوستەنتینیە (ئەستەنبوڵی ئێستا) داگیر بکات و کۆتایی بە ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی بهێنێت، کە ئەمەش بووە هۆی گۆڕینی نەخشەی سەربازی و سیاسی لەنێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوادا (بریتانیکا، 2026؛ ریحانا، 1996).
سوپای عوسمانی بۆ چەندین سەدە وەک هێزێکی سەرەکی لە خۆرهەڵاتی ناوەراست، باکووری ئەفریقیا و بەشێکی ئەوروپادا مایەوە، لەگەڵ ململانێی بەردەوام لەگەڵ زلهێزەکانی تری وەک بەریتانیا و روسیا، سەرئەنجام دوای جەنگی جیهانی یەکەم، لە ساڵی 1922ی زایینیدا سیستمی سوڵتانیی عوسمانی هەڵوەشێنرایەوە، لە 29ی ئۆکتۆبەری 1923 لەسەر دەستی مستەفا کەمال ئەتاتورک کۆماری تورکیای مۆدێرن راگەیەندرا (بریتانیکا، 2026؛ کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007).
روسیا: لە ئیمپراتۆرییەتەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت و فیدراسیۆن
پێویستە ئەم بەشە بەسەر سێ قۆناغی سیاسیی جیاوازدا دابەش بکرێت، چونکە ئەم سێ دەوڵەتە دامەزراوەی جیاوازن نەک درێژەی راستەوخۆی یەکتر.
یەکەم، ئیمپراتۆرییەتی روسیا: یەکێک لە قۆناغە هەرە درەوشاوەکانی هێزی سەربازیی روسیا لە سەردەمی قەیسەر پێتری مەزن (1682–1725 ز) دەستی پێکرد، کاتێک توانی سوپایەکی مۆدێرن بە پێوەرە ئەوروپییەکان بنیات بنێت. ئەو پەرەی بە هێزی دەریایی، داهێنانی پیشەسازی و گەشەپێدانی زانستی دا لە پاڵ بەهێزکردنی سوپادا. لە ساڵی 1812ی زایینیدا و لە کاتی هێرشەکەی ناپلیۆن بۆناپارت بۆ سەر مۆسکۆ، سوپای روسیا بە سەرکردایەتی کوتوزۆڤ پشتی بە تاکتیکی زەوی سووتاو و کشانەوەی رێکخراو بەست؛ بەڵام تێکشکانی سوپای فەڕەنسا ئەنجامی چەند فاکتەرێکی پێکەوەبەستراو بوو وەک: ستراتیژیی روسی، دووری مەودا، کێشە لۆجستیکییەکان، نەخۆشی، کەمبوونەوەی بەردەوامی هێز، بەجێهێشتن و سووتانی مۆسکۆ و لە کۆتاییدا زستانی توند (بریتانیکا، 2026؛ کیگان، 1993).
دووەم، روسیای سۆڤیەتی و یەکێتی سۆڤیەت: دوای شۆڕشی بەلشەفیکی ساڵی 1917 بە سەرکردایەتی لینین، سوپای سوور بە فەرمی لە ساڵی 1918دا دامەزرا. ئەم هێزە دواتر رۆڵێکی بنەڕەتی لە شکاندنی ئەڵمانیای نازیی لە بەرەی خۆرهەڵات و لە سەرکەوتنی هاوپەیمانان لە جەنگی جیهانیی دووەمدا بینی، بە نرخێکی مرۆیی زۆر گەورە (بریتانیکا، 2026؛ کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007).
سێیەم، فیدراسیۆنی روسیا: دوای هەڵوەشانەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991دا، فیدراسیۆنی روسیا بەشێکی سەرەکی لە دامەزراوە سەربازی و کۆگای چەکی ناوکیی سۆڤیەتی وەرگرت و تا ئێستا وەک یەکێک لە گەورەترین هێزە ناوکییەکانی جیهان ماوەتەوە (SIPRI، 2026؛ IISS، 2026).
بەشی دووەم: سەردەمی مۆدێرن و گۆڕانکاریی چەک
مۆدێرنیتە و گۆڕانکارییەکانی چەک
مۆدێرنیتە لەم نووسینەدا گوزارشت لەو هێز و داهێنانە نوێیانە دەکات کە لە شێوازی سەربازیی سەردەمدا هەن، وەک پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیا، هێزی دەریایی و هێزی ئاسمانی. لە جەنگە جیهانییەکاندا، بەتایبەت جەنگی جیهانیی دووەم، هێزی ئاسمانی بووە پایەیەکی سەرەکی لە گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لەنێوان دەوڵەتە زلهێزەکاندا (کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007).
لە ساڵی 1945ی زایینیدا (لە کۆتایی جەنگی جیهانیی دووەمدا) چەکی ئەتۆمی دروستکرا و بەکارهێنرا و دواتر لە دەیەکانی 1950 و 1960دا مووشەکی کیشوەربڕ پەرەی سەند؛ ئەم پێشکەوتنانە بوونە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی سەرهەڵدانی جەنگی سارد لەنێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەتدا. زۆرێک لە شیکەرەوانی ستراتیژی پێیانوایە ئەم هاوسەنگییە نوێیە رێگر بووە لە هەڵگیرسانی جەنگێکی راستەوخۆی گەورە لەنێوان زلهێزەکاندا، هەرچەندە ئەم لێکدانەوەیە هێشتا جێی گفتوگۆیە؛ ئەوەی جێی گومان نییە ئەوەیە کە هەمان دەورە چەندین جەنگی بەوەکالەتی لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا لێکەوتەوە (کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007؛ ناوەندی یەکێتیی عەرەبی، 2004؛ SIPRI، 2026).
فڕۆکەی جەنگیی- هێزی ئاسمانی
سوپا مۆدێرنەکان فڕۆکەی جەنگییان بۆ مەبەستی هێرشکردن و چاودێری بەکارهێنا. هێزی ئاسمانی لە توانایدایە بە خێراییەکی زۆر و لە مەودای دوورەوە ئامانجەکان بپێکێت. پیشەسازیی فڕۆکەوانیی سەربازی بەهۆی داهێنانی بزوێنەری جێت، تەکنۆلۆژیای رادار و مووشەکی پێشکەوتووەوە گۆڕانکاریی بنەڕەتی بەسەردا هات. لە ئێستاشدا، پەرەپێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن)، بووەتە بەشێکی سەرەکی لە ستراتیژی سەربازیی وڵاتان بۆ چاودێری و هێرش (IISS، 2026؛ SIPRI، 2026).
فەلەستین و ئیسرائیل: دۆخی مێژوویی و ئاماری
دوای شکستی سوپای مەمالیکەکان لە ساڵی 1517ی زاییندا، شاری قودس و دەوروبەری کەوتنە ژێر حوکمڕانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و بۆ ماوەی نزیکەی 400 ساڵ لەژێر کارگێڕیی عوسمانیدا مانەوە، هەرچەندە ئەم ماوە درێژە بێگومان قۆناغی ململانێ و ناسەقامگیریی ناوخۆیی و دەرەکیشی تێدا بووە. لە ساڵی 1917دا هێزە بەریتانییەکان ناوچەکەیان داگیر کرد؛ کارگێڕیی مەدەنیی بەریتانی لە ساڵی 1920 دەستی پێکرد، مانداتی فەلەستین لە 24ی تەممووزی 1922 لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە پەسەند کرا و لە 29ی ئەیلولی 1923 بە فەرمی چووە بواری جێبەجێکردنەوە (مانداتی فەلەستین، 1922؛ کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007).
لەنێوان نزیکەی ساڵانی 1882 تا 1948ز، شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی کۆچی جوولەکە بۆ فەلەستین گۆڕانکاریی گەورەی دیمۆگرافی، ئابووری و سیاسیی لێکەوتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل بە تەنیا بە کۆچ لێکنادرێتەوە؛ سیاسەتی بەریتانیا، دامەزراوە سیۆنییەکان، کاری دیپلۆماسی، ململانێی چەکداری، دەستگرتنە بەسەر زەویدا، بڕیارە نێودەوڵەتییەکان و گۆڕانکارییە ناوچەییەکانیش ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە.
دوای جەنگی جیهانیی دووەم، لە 29ی نۆڤەمبەری ساڵی 1947ز کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارنامەی ژمارە 181ی تایبەت بە دابەشکردنی زەوییەکانی پەسەند کرد، و بە کشانەوەی بەریتانیا لە 14ی مایسی ساڵی 1948ز دەوڵەتی ئیسرائیل راگەیاندرا و جەنگی 1948 هەڵگیرسا (بڕیارنامەی 181، 1947). سوپای ئیسرائیل پشت بە تەکنۆلۆژیای سەربازیی نوێ، فڕۆکەی مۆدێرن و سیستمی بەرگریی دەبەستێت و بە پاڵپشتیی هێزە نێودەوڵەتییەکان و بەتایبەت ئەمریکا، بووەتە هێزێکی کاریگەر لە ناوچەکەدا (IISS، 2026).
ئاماری گەلی جوولەکە لە جیهاندا (بەپێی خەمڵاندنەکانی دەزگای ئاماری ناوەندیی ئیسرائیل بۆ ساڵی 2025، لەسەر بنەمای پێناسەی «دانیشتوانی ناوەکی») (CBS، 2025):
– ژمارەی تەواوی جوولەکە لە جیهاندا نزیکەی 15.8 ملیۆن کەسە.
– ژمارەی جوولەکە لە ئیسرائیل نزیکەی 7.2 ملیۆن کەسە (نزیکەی 45 ٪ی جوولەکەی جیهان).
– ژمارەی جوولەکە لە ئەمریکا نزیکەی 6.3 ملیۆن کەسە.
– ژمارەی جوولەکە لە ئەوروپا نزیکەی 1.3 ملیۆن کەسە (فەڕەنسا نزیکەی 436 هەزار، بەریتانیا نزیکەی 315 هەزار).
– ژمارەی جوولەکە لە ناوچەکانی تری جیهاندا نزیکەی 1 ملیۆن کەسە.
لە بەرامبەردا، ململانێی بەردەوام لەسەر زەوی و پیرۆزییەکان بووەتە هۆی ئاوارەیی و دابەشبوونی دانیشتوانی ڕەسەنی ناوچەکە. بەپێی دوایین بڵاوکراوەی دەزگای ئاماری ناوەندی فەلەستین (PCBS، 2026) بۆ کۆتایی ساڵی 2025:
– ژمارەی گشتیی فەلەستینییەکان لە جیهاندا نزیکەی 15.5 ملیۆن کەسە، کە نزیکەی 7.4 ملیۆنیان لە فەلەستینی مێژووییدا دەژین.
– نزیکەی 1.86 ملیۆن کەس لە ناوخۆی ئیسرائیلدا دەژین (ناوچەکانی 1948).
– نزیکەی 5.56 ملیۆن کەس لە دەوڵەتی فەلەستیندا دەژین 3.43 ملیۆن لە کەناری خۆرئاوا و 2.13 ملیۆن لە کەرتی غەززە، کە دانیشتوانی غەززە بەهۆی جەنگی دوای ئۆکتۆبەری 2023 نزیکەی 10.6 ٪ کەمی کردووە.
– نزیکەی 8.1 ملیۆن کەس لە دەرەوەی وڵات و لە تاراوگەدا دەژین، کە نزیکەی 6.8 ملیۆنیان لە وڵاتانی عەرەبیدان.
تێبینی: (خەمڵاندنە فەرمییەکان لەنێوان بڵاوکراوە جیاوازەکانی هەمان دەزگادا کەمێک جیاوازن؛ لێرەدا ئەو ژمارانە بەکارهێنراون کە لە دوایین بڵاوکراوەدا هاتوون).
هێزە چەکدارەکانی ئەمریکا
پێش جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکا، کۆلۆنییەکان (مستەعمەرات)، پشتیان بە هێزی میلیشیای ناوچەیی دەبەست بۆ بەرگریکردن لە خۆیان، هێزەکانی بەریتانیا هێزی سەربازیی سەرەکی بوون. بەڵام دامەزراندنی سوپای نیشتمانی پێش راگەیاندنی سەربەخۆیی هات: کۆنگرێی بەردەوام لە 14ی حوزەیرانی 1775دا «سوپای بەردەوام»(Continental Army)ی دامەزراند، واتە زیاتر لە ساڵێک پێش راگەیاندنی سەربەخۆیی لە 4ی تەممووزی 1776دا (بریتانیکا، 2026).
جەنگی سەربەخۆیی لە ساڵی 1775ز هەڵگیرسا، سەربەخۆیی لە 1776ز راگەیاندرا، و بەریتانیا لە ساڵی 1783ز لە رێککەوتنی پاریسدا دانی پێدا نا. جەنگی ناوخۆیی ئەمریکا (ئەهلی) نزیکەی چوار ساڵی خایاند (نیسانی 1861 – نیسانی 1865 ز)، لەنێوان ویلایەتەکانی باکوور و ئەو ویلایەتانەی باشوور کە جیابوونەوەیان راگەیاندبوو کۆنفیدراڵییەتیان پێکهێنابوو (بریتانیکا، 2026).
سوپای ئەمریکا لە سەدەی نۆزدە و بیستدا فراوان بوو، بەتایبەتی پاش جەنگی جیهانیی دووەم و بڵاوبوونەوەی بنکە سەربازییە زەمینی و ئاسمانییەکان و هێزی دەریایی لە هەموو جیهاندا (IISS، 2026).
بە پێچەوانەی زۆرێک لەو کۆمەڵگا سەربازییانەی باسمان کردن، ئەمریکا تەنیا وەک کۆمەڵگایەکی سەربازی نەمایەوە؛ بەڵکو کۆمەڵگایەکی مەدەنی و دامەزراوەیەکی سەربازیی بەهێز تێکەڵ بە کۆمپانیا پیشەسازییە سەربازییەکان بوون و بوونە پاڵپشتی سەرەکیی سوپای ناوبراو.
پاش هێرشە تیرۆرستییەکانی 11ی ئەیلولی 2001، ئەمریکا ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیی داڕشتەوە: یاسای ئاسایشی نیشتمانی لە ساڵی 2002 پەسەند کرا و وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی (U.S. Department of Homeland Security (DHS)) لە مانگی ئازاری 2003 دەستی بەکار کرد بە یەکخستنی نزیکەی 22 دامەزراوە و فەرمانگە، لەوانە فەرمانگەکانی کۆچ و رەگەزنامە. دواتر لە 22ی نیسانی 2005 نووسینگەی بەرێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانی (ODNI) دەستی بەکار کرد بۆ هەماهەنگکردنی نێوان دامەزراوە هەواڵگرییەکان. جێی ئاماژەیە کە FBI و CIA و NSA دامەزراوەی سەربەخۆن و لەژێر دەسەڵاتی وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانیدا نین (کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007؛ بریتانیکا، 2026).
سەبارەت بە هۆکارەکانی ئەو رووداوە، لیژنەی فەرمیی لێکۆڵینەوە لە هێرشەکانی 11ی ئەیلول تەنیا ئاماژەی بە شکستی بەدەستهێنانی زانیاریی پێشوەخت نەکرد؛ بەڵکو چوار جۆر شکستی بەیەکەوە بەستراوی دەستنیشان کرد: شکستی خەیاڵ (توانای پێشبینیکردنی جۆری هێرش)، شکستی سیاسەت، شکستی توانا و ئامادەیی، شکستی بەرێوەبردن و پێکەوەگرێدانی زانیاری (راپۆرتی لیژنەی 11ی ئەیلول، 2004).
دەرئەنجام
ئەو نموونانەی لەم بابەتەدا خرانە ڕوو، پێشنیار دەکەن کە هێزی سەربازی زۆرجار بەرهەمی سێ فاکتەری بەیەکەوەبەستراو بووە: رێکخستنی دامەزراوەیی، پێشکەوتنی تەکنۆلۆژی، و توانای ئابووریی پشتیوان. زۆربەی ئەم حاڵەتانە نیشان دەدەن کە لاوازبوونی ئەم سێ پایەیە بە لاوازبوونی توانای سەربازییەوە بەستراوەتەوە، هەرچەندە پێویستە ئاماژە بەوەش بکرێت کە هەندێک لە ئیمپراتۆرییەتەکان بە خێرایی رووخاون و هەندێکیشیان بۆ ماوەی چەند سەدەیەک لە قۆناغی سستبووندا مانەوە.
دەرئەنجامی دووەم ئەوەیە کە زاڵبوونی سەربازی بە تەنیا گەرەنتیی سەقامگیریی سیاسیی درێژخایەن ناکات. سەرکەوتنی خێرای هۆنەکان و مەغۆلەکان لەبەرامبەر بەردەوامیی سەدەکانی رۆم و عوسمانیدا، ئەم خاڵە بە ڕوونی دەردەخات.
لە کۆتاییدا، لە سەردەمی چەکی ناوکی، مووشەکی کیشوەربڕ و شەڕی سایبەری و درۆندا، زۆرێک لە شیکەرەوان پێیانوایە هاوسەنگیی هێز لە جیهاندا زیاتر لەسەر بنەمای رێگرتن (Deterrence) و هەماهەنگیی نێودەوڵەتی وەستاوە نەک لەسەر داگیرکاریی راستەوخۆ؛ هەرچەندە کاریگەریی راستەقینەی رێگرتنی ناوکی هێشتا لەنێوان لێکۆڵەرەواندا جێی گفتوگۆیە. بەڵام ئەوەی هەموو لایەک لەسەری رێکدەکەون ئەوەیە کە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی، پێویستی بە هەمان ئەوەندە وریایی و ئامادەیی هەیە کە جەنگ پێویستی پێیەتی.
سەرچاوەکان
سەرچاوەکان بەپێی ریزبەندیی یەکەم ئاماژەیان لە دەقەکەدا رێکخراون. ناو و ساڵی هەر سەرچاوەیەک لە ناو دەقەکەدا هێنراوە.
مێژووی کۆنی کەمبریج، 2005— The Cambridge Ancient History, 2nd ed., Cambridge University Press, 1970–2005 — بەرگەکانی تایبەت بە میزۆپۆتامیا، ئاشوور، میدیا و فارسی هەخامەنشی.
ریحانا، 1996— لیوا ئەرکان د. سامی ریحانا، «کۆمەڵە سەربازییەکان بەدرێژایی مێژوو»، دار المطبوعات، بەیروت، 1996. (بە عەرەبی: العمید الرکن الدکتور سامي ریحانا، المجتمعات العسکریة عبر التاریخ).
بریتانیکا، 2026— Encyclopaedia Britannica، وەشانی ئۆنلاین، سەردانی تەممووزی 2026 — بابەتەکانی تایبەت بە ئاشوور، هەخامەنشییەکان، ئەسکەندەری مەزن، ئیمپراتۆرییەتی رۆم، ساسانییەکان، ئەتیلا، سەلاحەدین، ئەیوبییەکان، ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل، مەمالیک، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، پێتری مەزن، سوپای بەردەوام و جەنگی ناوخۆیی ئەمریکا.
پارکەر، 2005— Parker, Geoffrey (ed.), The Cambridge History of Warfare, Cambridge University Press, 2005.
کیگان، 1993— Keegan, John, A History of Warfare, Hutchinson/Vintage Books, 1993.
کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، 2006–2007— وانەکانی کۆلێژی بەرگریی نیشتمانی، خولی یەکەم، بەغدا، 2006–2007. (بە عەرەبی: محاضرات کلیة الدفاع الوطني، الدورة الأولی).
SIPRI، 2026— ساڵنامەی پەیمانگای ستۆکهۆلم بۆ لێکۆڵینەوەی ئاشتی 2026، بڵاوکراوەی 8ی حوزەیرانی 2026. (SIPRI Yearbook 2026: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford University Press).
IISS، 2026— هاوسەنگیی سەربازی 2026، بڵاوکراوەی 24ی شوباتی 2026. (The Military Balance 2026, International Institute for Strategic Studies, Routledge, London).
ناوەندی یەکێتیی عەرەبی، 2004— ناوەندی لێکۆڵینەوەکانی یەکێتی عەرەبی و پەیمانگای ستۆکهۆلم، «چەکدارکردن، چەکداماڵین و کاری نێودەوڵەتی»، 2004. (بە عەرەبی: مرکز دراسات الوحدة العربیة، معهد ستوکهولم — التسلح و نزع السلاح و العمل الدولي).
مانداتی فەلەستین، 1922— مانداتی کۆمەڵەی گەلان بۆ فەلەستین، پەسەندکراو لە 24ی تەمووزی 1922، چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە لە 29ی ئەیلولی 1923. (League of Nations, Mandate for Palestine).
بڕیارنامەی 181، 1947— بڕیارنامەی ژمارە 181 (II)ی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، «داهاتووی حکومەتی فەلەستین»، 29ی نۆڤەمبەری 1947. (UN General Assembly, Resolution 181 (II)).
CBS، 2025— دەزگای ئاماری ناوەندی ئیسرائیل (CBS)، خەمڵاندنی دانیشتوانی جوولەکەی جیهان بۆ ساڵی 2025، لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەکانی پ.د. سێرجیۆ دێلاپێرگۆلا (پێناسەی «دانیشتوانی ناوەکی»).
PCBS، 2026— دەزگای ئاماری ناوەندی فەلەستین (PCBS)، بڵاوکراوەکانی باری گەلی فەلەستین بۆ کۆتایی ساڵی 2025 و بڵاوکراوەی ساڵیادی نەکبە، 2026.
راپۆرتی لیژنەی 11ی ئەیلول، 2004— راپۆرتی فەرمیی لیژنەی نیشتمانیی لێکۆڵینەوە لە هێرشە تیرۆرستییەکانی 11ی ئەیلول، 2004، بەشی یازدە. (The 9/11 Commission Report, Ch. 11: Foresight and Hindsight).

*فەریقی خانەنشین