لە ماوەی زیاتر لە 15 ساڵی رابردوودا، سوریا لە دەوڵەتێکی ناوەندیی بەهێزەوە بۆ جوگرافیایەکی سیاسیی ئاڵۆز گۆڕاوە، جوگرافیایەک کە تێیدا چەندین هێز و پێکهاتە و ناوەندەکانی بڕیاردان لە یەک کاتدا هەن. ئەگەرچی دەوڵەتی ناوەندی لە زۆربەی ناوچەکاندا هەیە، بەڵام ئەو دەسەڵاتەی پێش ساڵی 2011 هەبوو، ئێستا بە شێوەیەکی زۆر گۆڕاوە.
لە خۆرهەڵاتی فورات، هێزەکانی «هەسەد» و دامەزراوەکانی خۆبەڕێوەبردنی ناوچەکە، بە پشتگیریی هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی، جۆرێک لە سیستمی جیاوازی کارگێڕییان دروست کردووە. ئەم بارودۆخە تەنها دەرەنجامی شەڕی دژ بە داعش نییە، بەڵکو نیشانەی ئەو گۆرانکارییە قووڵانەیە کە لە پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و پێکهاتەکانی سوریادا روویداوە.

لە باشووری سوریاش نائارامیی هەیە
لە باشووری وڵات، سوەیدا و ناوچە دروزنشینەکان، زیاتر بە ئاراستەی سەربەخۆیی کارگێڕی هەنگاو دەنێن، لە کاتێکدا کە ساحیلی سوریا، وەک ناوچەیەکی گرنگی مەزهەبی و سیاسی، هێشتا بە هەستی نائارامی و نیگەرانییەوە دەژی.
بەڵام ئایا سوریا دەتوانێت دوای ئەو هەموو شەڕ و تێکچوونە، دووبارە وەک دەوڵەتێکی یەکگرتوو خۆی بنیات بنێتەوە؟ یان ئەوەی ئێستا لە ئارادایە، سەرەتای دروستبوونی مۆدێلێکی نوێی دەوڵەتدارییە کە تێیدا هەر ناوچەیەک جۆرێکی تایبەتی لە دەسەڵات و کارگێڕی هەبێت؟
سوریا لە ناوەندی هاوکێشەی هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکاندا وەستاوە، تورکیا، ئێران، ئەمریکا، روسیا و وڵاتانی عەرەبی، هەر یەکەیان بە جۆرێک لە جوگرافیای سیاسیی سوریادا بەشدارن. بۆیە چارەنووسی وڵات، تەنها بە بڕیاری سورییەکان دیاری ناکرێت، بەڵکو بە هاوسەنگیی بەرژەوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانیشەوە گرێدراوە.
 قەیرانی ئابووری و شکستی مۆدێلی بازاڕ 
ئەگەر شەڕ بناغە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سوریای وێران کردبێت، قەیرانی ئابووری هەڕەشەیەکی قووڵترە لەسەر بوونی دەوڵەت.
مەترسیی گەورەی ئێستای سوریا تەنها دابەشبوونی جوگرافیا نییە، بەڵکو دابەشبوونی ئابووری و کۆمەڵایەتییە، ئەو دابەشبوونەی کە دەکرێت بۆ ماوەیەکی درێژتر بەردەوام بێت. ساڵانی شەڕ بەشێکی زۆری بنکە پیشەسازییەکان، کارگەکان و ژێرخانە ئابوورییەکانی وڵاتیان لەناوبرد، زۆرێک لە سەرمایەداران و پیشەسازان، یاخود وڵاتیان جێهێشت یان سەرمایەکانیان گواستەوە بۆ دەرەوە. ئەوەش وایکرد کە سوریا، کە پێشتر خاوەنی توانایەکی بەرهەمهێنانی گرنگ بوو، بگۆڕدرێت بۆ بازاڕێکی بەکاربەر و پشتبەستوو بە هاوردە.
لە سەرەتای قۆناغی نوێدا، کرانەوەی بازاڕی سوریا بەرامبەر کاڵاکانی دەرەکی، بە تایبەتی بەرهەمە تورکییەکان، بە هۆکاری نزمیی نرخیان و باشتربوونی ژێرخانی پیشەسازیی تورکیا، کاریگەرییەکی راستەوخۆی لەسەر بەرهەمهێنەرانی ناوخۆ دانا. ژمارەیەکی زۆر لە کارگە و کۆمپانیا بچووکەکان ناچار بوون چالاکییەکانیان بوەستن یان داخەزن.
لەم نێوەندەدا، بێکاریی بووە یەکێک لە گەورەترین قەیرانەکانی کۆمەڵگەی سوریا. گەنجان، کە دەبوو ببنە هێزی بنیاتنانی قۆناغی دوای شەڕ، ئێستا لە نێوان بێکاری، کۆچ و چوونە ناو ئابووریی نایاساییدان. فراوانبوونی ئابووریی تاریک، قاچاخ، و تۆڕەکانی ماددە هۆشبەرەکان، تەنها نیشانەی لاوازیی دەوڵەت نییە، بەڵکو بەرهەمی بوونی بۆشایی ئابووری و نەبوونی هەلی کارە.
نەبوونی متمانەی سیاسی
لایەنێکی تری قەیرانەکە، پەیوەندیی بە نەبوونی ئارامی و متمانەی سیاسییەوە هەیە. سەرمایەدار، پێش ئەوەی بیر لە قازانج بکاتەوە، پێویستی بە ئارامی، یاسا و دڵنیایی هەیە. تا کاتێک پرسەکانی دەسەڵات، ناسنامە و دابەشبوونی ناوچەکان چارەسەر نەکرێن، زۆر ئەستەمە سەرمایەیەکی گەورە بگەڕێتەوە بۆ ناو سوریا.
لە روانگەی ئابووریناسانەوە، قەیرانی سوریا تەنها کێشەی کەمی پارە نییە، کێشەیەکی بنەڕەتییە لە مۆدێلی گەشەپێدان. هیچ وڵاتێک ناتوانێت تەنها بە یارمەتی و داهاتەکانی دەرەوە بژی. ئەگەر دەوڵەتی سوریای داهاتوو نەیتوانێت پیشەسازی، کشتوکاڵ و بازاڕی ناوخۆ دووبارە چالاک بکاتەوە، ئەوا هەموو هەوڵە سیاسییەکان بەردەوام نابن.
لەبەر ئەوە، پرسیاری سەرەکی بۆ ئایندەی سوریا ئەوەیە کێ دەتوانێت متمانە بگەڕێنێتەوە بۆ بازار، کار بۆ گەنجان دابین بکات و هەلومەرجێک دروست بکات کە سەرمایەی سوری دووبارە بگەڕێتەوە بۆ وڵات.
سەرەڕای قەیرانی ئابووری، پرسی ناسنامە و پێکهاتەکان قووڵترین برینی ئەم وڵاتەیە. شەڕی 15 ساڵی رابردوو تەنها شار و گوندەکانی وێران نەکرد، بەڵکو ئەو گرێبەستە کۆمەڵایەتییەشی شکاند کە بۆ دەیان ساڵ بنەمای هاوبەشیی نێوان پێکهاتە جیاوازەکانی سوریا بوو. لە ماوەی سەدەی رابردوودا، دەوڵەتی نوێی سوریا هەوڵیدا ناسنامەیەکی نیشتمانی دروست بکات کە بتوانێت عەرەب، کورد، ئاشووری، ئەرمەنی، دروز، عەلەوی و سوننەکان لەژێر چەتری یەک دەوڵەتدا کۆبکاتەوە، بەڵام ئەو پرۆژەیە، زۆرجار بەهۆی زاڵبوونی دەوڵەتی ناوەندی و پشتگوێخستنی تایبەتمەندییە کەلتوری و سیاسییەکان، نەیتوانی وەڵامی هەموو داواکارییەکان بداتەوە. 
هەڕەشەیەک لەسەر یەکپارچەیی
لە خۆرهەڵاتی فورات، کوردەکان لە سەروبەندی شەڕدا توانییان سیستمێکی خۆبەڕێوەبردنی نوێ دامەزرێنن. بۆ زۆرێک لە کوردەکان، ئەو ئەزموونە دەرفەتێک بوو بۆ داواکردنی مافە زمانی و سیاسییەکان، بەڵام بۆ لایەنەکانی تر، ئەو گۆرانکارییە وەک هەڕەشەیەک بۆ یەکپارچەیی وڵات دەبینرێت. لێرەدا، ململانێی سەر ناسنامە بە هاوکێشەی دەسەڵات و جوگرافیا گرێ دەدرێت.
لە ساحیلی سوریا، کۆمەڵگەی عەلەوی بە قورسایی مێژووی شەڕ و گۆرانکارییە سیاسییەکاندا تێدەپەڕێت. ئەو ناوچانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ بە پشتگیریی دەوڵەتی ناوەندی ناسرابوون، ئێستا لەگەڵ پرسیارە سەختەکانی ئایندە و شوێنی خۆیان لە ناو سیستمی نوێی سوریادا رووبەڕوون.
دروزەکان لە سوەیدا هەوڵدەدەن جۆرێک لە هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتییەکانیان و بەردەوامبوون لەناو چوارچێوەی دەوڵەتدا بدۆزنەوە. 
ئەوەی لەم ناوچەیە روودەدات، تەنها کێشەی کارگێڕی نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ ناساندنی شوێنی پێکهاتەکان لە سوریای دوای شەڕ. لەگەڵ ئەوەشدا، مەترسیی گەورە ئەوەیە کە کێشەی پێکهاتەکان بگۆڕدرێت بۆ ململانێیەکی هەمیشەیی لەسەر دەسەڵات و سەرچاوە ئابوورییەکان. 
ئەگەر چارەسەرێکی سیاسی نەدۆزرێتەوە کە بتوانێت هەست بە هاوبەشی و هاوڵاتیبوون دروستبکات، ئەوا جیاوازیی ناسنامەکان دەبنە هۆکاری بەردەوامبوونی ئاڵۆزی.
پرسی سەرەکی ئەوەیە: ئایا سوریا دەتوانێت لە مۆدێلی «دەوڵەتی ناوەندی و یەکدەنگ» بگوازرێتەوە بۆ مۆدێلێکی نوێ کە جیاوازییە نەتەوەیی، ئایینی و کەلتورییەکان وەک سەرچاوەی دەوڵەمەندی ببینێت، نەک وەک هەڕەشە؟ 
سوریا لەناو هاوکێشەی 
هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکان
لە هیچ قۆناغێکدا لە مێژووی نوێی سوریا، چارەنووسی تا ئەم رادەیە بە بڕیارەکانی دەرەوە گرێ نەدرابوو. شەڕی سوریا، کە لە سەرەتاوە وەک راپەڕینێکی ناوخۆ دەستیپێکرد، خێرا گۆڕا بۆ یەکێک لە ئاڵۆزترین گۆڕەپانەکانی ململانێی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی. 
تورکیا، وەک دراوسێی باکووری سوریا، لە سەرەتاوە بە هەندێک ئامانجی جیاواز چووەتە ناو قەیرانەکەوە. لە لایەک، هەوڵیدا نفووزی سیاسی و ئابووری خۆی لە باشووری سنوورەکانی فراوان بکات، لە لایەکی تریش، رێگە لە دروستبوونی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەگرێت. بۆیە، سیاسەتی تورکیا لە سوریا، تەنها بە پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی پێناسە ناکرێت، بەڵکو بە هاوکێشەیەکی درێژخایەن لەسەر جوگرافیای سیاسیی ناوچەکەوە گرێدراوە.
ئێران سوریا بەشێک لە ستراتیژی ئیقلیمی خۆی دەزانێت. بۆ تاران، پاراستنی نفووز لە شام تەنها پەیوەندیی بە دۆخی ناوخۆی سوریاوە نییە، بەڵکو بە زنجیرەیەکی فراوانتر لە هاوپەیمانییەکانی لە عیراق، لوبنان و ناوچەکەوە پەیوەستە. بۆیە، هەر گۆرانکارییەکی بنەڕەتی لە دەسەڵاتی سوریادا، دەتوانێت کاریگەرییەکی راستەوخۆی لەسەر هاوسەنگیی هێز لە خۆرهەڵاتی ناوین هەبێت.
لەلایەکی ترەوە، ئەمریکا، بەتایبەتی لە خۆرهەڵاتی فورات، هێشتا کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە. واشنتۆن، لەگەڵ پشتگیریی لە هێزەکانی هەسەدە، هەوڵدەدات هاوسەنگییەک لە بەرامبەر نفووزی ئێران و روسیا دروستبکات، بەڵام سیاسەتی ئەمریکا لە سوریا، لەنێوان ئارەزووی کەمکردنەوەی ئامادەبوونی سەربازی و پێویستیی پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکاندا هاتوچۆی کردووە.
روسیاش، کە لە ساڵی 2015 بەشێوەیەکی راستەوخۆ چووە ناو شەڕەکە، توانی نفووزێکی گەورە لە دامەزراوە سەربازی و سیاسییەکانی سوریا دروستبکات، بەڵام شەڕی ئۆکرانیا و گۆرانکارییەکانی سیاسەتی جیهانی، هەندێک پرسیاری نوێی لەسەر ئاست و سنووری ئەو نفووزە دروست کردووە.
هاوسەنگکردنی نفووزی تورکیا
هەندێک لە وڵاتانی عەرەبی، ئاشتی و یەکگرتوویی سوریا بە پێویستییەکی ئیقلیمی دەزانن و وەک مەیدانێک بۆ هاوسەنگکردنی نفووزی تورکیا و ئێران دەیبینن.
بەو پێیە، سوریا بۆتە خاڵی یەکگرتنی بەرژەوەندییە جیاوازەکان. لەم بارودۆخەدا، هەر رێککەوتنێکی سیاسی لە ناوخۆدا، ئەگەر پشتگیریی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی نەبێت، ئەستەمە بتوانێت ئاشتی دروستبکات.
سوریا و تاقیکردنەوەی دەوڵەت لە سەدەی بیست و یەکەم
قەیرانی سوریا، بەو شێوەیەی ئێستا دەیبینین، تاقیکردنەوەیەکی مێژووییە بۆ بیرۆکەی دەوڵەت لە خۆرهەڵاتی ناوین. ئەوەی لە 15 ساڵی رابردوودا لە سوریا روویداوە، نیشانیدا کە دەوڵەتێک کە بنەماکانی هاوبەشی، دادپەروەری و هاوبەشبوونی دەسەڵاتی تێدا لاواز بێت، ناتوانێت لە بەرامبەر گۆرانکارییە قووڵە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا خۆی بپارێزێت. 
ئەمڕۆ سوریا لە بەردەم دوو رێگای جیاوازدایە. رێگای یەکەم، بەردەوامبوونی سیاسەتی شک، دابەشبوون و ململانێی ناسنامەکانە، ئەو رێگایەی کە دەتوانێت وڵات بە ئاراستەی دەوڵەتێکی لاواز و پەرتەوازە ببەرێت. رێگای دووەم، هەوڵدانە بۆ دامەزراندنی گرێبەستێکی نوێی نیشتمانی کە بتوانێت هەموو پێکهاتە نەتەوەیی، ئایینی و کەلتورییەکان لەژێر چەتری هاوڵاتیبوون و یاسادا کۆبکاتەوە،  بەڵام، هیچکام لەم رێگایانە بە بڕیارە سیاسییەکان دیاری ناکرێن. چارەنووسی سوریا پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە توانای کۆمەڵگەوە هەیە بۆ نوێکردنەوەی متمانە، دروستکردنی دامەزراوەی بەهێز و گەڕاندنەوەی مانای هاوبەش بۆ وشەی «هاوڵاتی». چونکە ئەوەی شەڕ وێرانی کردووە، تەنها شارەکان و ژێرخانەکان نین، بەڵکو هەستی هاوبەشی و باوەڕ بە ئایندەیەکی یەکگرتووشە.
هیچ پرۆژەیەکی سیاسی بەبێ بنیاتنانەوەی ئابووریی سەرکەوتوو نابێت. ئەگەر گەنجانی سوریا لە داهاتوودا هەلی کار، خوێندن و ژیانێکی شایستەیان نەبێت، ئەوا هەموو رێککەوتنە سیاسییەکان دەتوانن بە ئاسانی بۆ قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزی بگەڕێنەوە.