د.مارف عومەر گوڵ
لە چوارچێوەی بابەتی کێشەی کەسایەتیی یاسایی نێونەتەوەیی گەلی کورد د.مارف عومەر گوڵ لە یەکێک لە ژمارەکانی گۆڤاری سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجی کوردستان ئەم بابەتەی بلاوکردۆتەوە کە دەنوسێت:
بۆ جێبەجێکردنی کەسایەتی یاسایی نێونەتەوەیی گەلی کوردی خەباتگێڕ لەپێناوی سەربەخۆیدا، لەبەر ئەوەی لەپێش ساڵی (١٩٤٥)ەوە، واتە لەپێش جەنگی جیهانی دووەم و پێکهێنانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، کوردستان داگیرو دابەشکراوە، جا لەبەر ئەوەی سیاسەتی جیهانی لەپاش جەنگی دووەمەوە قاڵبێکی تری بەخۆیەوە گرت و لەپاراستنی بەرژەوەندیی زلهێزەکاندا گەلێ بڕیاری وا دران کە بەبێ ڕەچاوکردنی چارەنووسی گەلان بەزەبری هێز جێگیرکراون و سیاسەتی پاراستنی تەرازووی هێزو بەرژەوەندیی چاکتر پێڕەوکرا. لەدۆخێکی وادا کە گەلی کوردو نیشتمانەکەی پێشتر دابەشکراون و سنوورەکان لەنێوان دەوڵەتاندا چەسپێنران و شێوەیەکی بەردەوامی سنووری وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان، بڕیاری ناوچەیی و جیهانی لەسەر دراوەو جێگیرکراون. جا پێویستی پاراستن و ڕێزگرتنی مافەکانی گەلی کورد لەچوارچێوەی وڵاتە داگیرکەرەکاندا خۆی دەسەپێنێت، چونکە ئەو دابەشکردنە گەلی کوردی لکاند بەدەوڵەتانی میللەتانی ترەوە. لەھەلو مەرجێکی لەم جۆرەدا، لەبەر ئەوەی بەرژەوەندیی سیاسی جیهانی زۆر جار گوێ ناداتە ڕووداوەکانی ناوخۆی ئەو وڵاتانەی کە تەرازووی بەرژەوەندیی لەگەڵ جیهاندا ڕاگرتووە، پێویستە گەلی کورد خۆی بەدونیای بسەلمێنێت کە بەشێوەیەکی یەکگرتوو لەسنووری نیشتمانەکەی خۆیدایەو سەرجەمی مافەکانی لێ زەوت کراون و ڕێگەی نەدراوە کە چارهنووسی خۆی بەئاشتیانە دیاری بکات بەگوێرەی قۆناغ و خواستنی خۆی. ئەگەر گەلی کورد نەتوانێت بەدونیای بسەلمێنێت کە چارەنووسی بەر تاوان کەوتووە، ئەوا بەرژەوەندیی سیاسی و ئابووری وڵاتان، پشتگیری و هاوکاری کردنی گەلی کورد بەدەستێوەردانی ناوخۆ دەزانێت، جگه لەوەش دیاریکردنی مافی چارەنووس لەئاستی بەرژەوەندیی سیاسی و ئابووریدا وەکو لەزۆر تاقیکردنەوەی یاسای نێونەتەوەیی و سیاسەتی جیهانیدا دەرکەوتووە یەکێتی خاکی وڵاتان تێک دەدات و دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی شەڕ و ناکۆکی چەکدارانە. ئەمەش ئاشتی و ئاسایشی ئەو وڵاتانە تێک دەدات کە لەبەرژەوەندیاندا نیە دەسکاری سنوورەکانیان بکرێت. دیارە یاسای نێونەتەوەیی هەر چەندە بنەماو پرینسیپەکانی لەخزمەتی کۆمەڵی مرۆڤایەتیدایە، بەڵام سەرهەڵدان و جێبەجێکردنیان زۆر پەیوەندە بەبەرژەوەندیی سیاسی و ئابووری زلهێزەکانی دونیاوە. بەڵام زۆرجاریش هەلو مەرجی وادەڕەخسێت کە گەلان بتوانن بەگوێرەی قۆناغەکە سوود لەو بنەماو پرینسیپانه وەربگرن و پەیوەندییان لەگەڵ وڵاتانی دونیادا فۆرم و بنەمای تازه بێنێتە کایەو لەیاسای نێونهتەوەییدا.
هەر میللەتێک بەزۆر نیشتمانەکەی بلکێنرێت بەدەوڵەتانی میللەتانی ترەوە، ئەوا ئەو دیاریکردنەی چارهنووسی هەرچەندە لەدژی خواستەکانێتی، بەڵام ئەوە دەسەپێنێت کە ڕێزی لێ بگیرێت لەچوارچێوەی ئەو دەوڵەتە یا ئەو دەوڵەتانەی پێوە لکێندراوە.
خوارووی کوردستان بەزۆر بەعیراقەوە لکێندراوە، لەو چوارچێوەیەشدا ڕێگە بەگەلی کورد نەدراوە چارهنووسی خۆی دیاریی بکات، بۆیە دەبێ چۆنیەتی ژیانی خۆی کە بەر تاوانی جینۆساید کەوتووە، بکاته ئامڕازێک بۆ چەسەپاندنی وەزعێکی سیاسی-یاسایی تازه کە پێویستی دووبارە دیاریکردنەوەی چارهنووسی کارێکی ڕەوایه. بۆ ئەوەی گەلی کورد بتوانێ ئەو ڕاستییە بسەلمێنێ، پێویستە چەند مەرجێک بەجێ بگەیەنێت:
١-دەبێ حکومەتێک یا ئۆرگانێکی هەبێ بۆ پرۆسەکردنی سەرداریی نەتەوەیی.
٢-دەسەڵاتی بەسەر سنوورێکی جوگرافی دیاریکراودا هەبێ کە نیشتمانی خۆیەتی.
٣-ڕێز لەپرنسیپ و بنەماکانی یاسای نێونهتەوەیی بگرێ.
ئەگەر ئەو خاڵانەی بۆ جێ بەجێ نەکرێ، ئەوسا دەستێوەرنەدانی دەرەکی لەناوخۆی کاروباری عیراق، وەکو یەکێک لەپرنسیپەکانی یاسای نێونهتەوەیی دەبێتە ڕێگر لەبەردەم پاراستن و پێشکەوتنی گەلی کورددا، چونکه ئەو پرنسیپه لەگەڵ پرنسیپی یەکێتی خاکی وڵاتدا یەک دەگرێ و تەگەرە دەخەنە بەر پرنسیپی مافی دیاریکردنی چارهنووس.
ئەو زەمینە و وەزعە تازەیەی کە لەخوارووی کوردستاندا دروست بووە، لەدوای کۆتایی پێهێنانی شەڕی ساردو سەپاندنی سزای نێودەوڵەتی بەسەر عیراقدا لەدوای شەڕی کوێتەوە، ڕێگەی بۆ داهاتووی کورد خۆشکرد، بە ئەندازەیەکی زۆر ئێستا گەلی کورد خۆی بەر پرسیاره، بۆ سوود وەرگرتن لەو هەل و مەرجە ناوچەیی و جیهانیەو ئەوسا پێویستی بەپشتگیرییەکی جیهانی هەیە بۆ دابینکردنی ئاشتی و پاراستنی، چ لەهەڕەشەی عیراق یا وڵاتە دراوسێکانی. دیاره مهبهستمان لەبەر پرسیارێتی گەلی کورد، بەرپرسیارێتی بزوتنەوەی کوردە. لەبەر ئەوەی بزوتنەوەی کورد هەتاکو ئێستا ستراتیژێکی یەکگرتووی نیه، کەواتە لەم قۆناغەدا هەر دەتوانین باس لەدیاریکردنی چارهنووسی گەلی کورد لەعیراقدا بکەین کە تاقیکردنەوەی ئۆتۆنۆمیەکەی سەری نەگرت. فۆرمی فیدرالی کە پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند، پێویستی بەبناغەیەکی یاسایی هەیه، ئەویش دەستورێکه بۆ هەرێمی فیدرال و پاشان دارشتن و کارپێکردنی یاساکانی ناوخۆ بەگوێرەی پێداویستی نوێ، چونکە بەکردەوە ئەو هەرێمە سەربەخۆیه، چاوەڕوانی کردنیش بۆ ئەوەی لەپاشە ڕۆژدا حکومەتی سێنتراڵ یاساکانی هەرێم دابڕێژێ، ئەوە نیشانەی نەتوانایی و پەی نەبردنه بەم قۆناغە و بڕنەکردنە لەگەڵ پێداویستییە گرنگەکانی ئەم سەردەمەی ژیانی گەلی کورد دا. مەسەلەی ڕاگەیاندنی فیدرالیزم، هەر گەلێک بەپلەی یەکەم خۆی ئەو مافەی هەیە کە ستاتوسی (وەزعی قانوونی) خۆی دیاری بکات، نەک گەلێکی تر. ئەویش وەک و پرینسیپ لەیاسای تازەی نێو نەتەوەییدا دیارو ئاشکرایه کە یەکێتی خاکی هەر وڵاتێک بەپێوە لکاندن ناپارێزرێت، تەنیا خواست و دابین کردنی هەموو مافەکانی گەلانی ناوخۆ دەبێته دەستەبەرکردنی ئاشتی نێوان گەلان.
لەم بارەیەوە، گ.ب. ستاروشینکه بیروڕای وایه کەدەوڵەت بەگوێرەی پابەندێتی نێونهتەوەیی لەسەرێتی دان بەمافی دیاریکردنی چارەنووسی گەلانی ناوخۆیدا بنێت و لەبارترین هەل و مەرجی پێشکەوتنی بۆ بڕەخسێنێت، بڕیاری شێوەی دیاریکردنی چارهنووسیش دەکەوێتە ئەستۆی دەوڵەتەکەو لەهیچ بارێکدا بۆی نیه لەدژی مافی دیاریکردنی چارهنووس بێت.
هەر کاتێکیش دەوڵەت مافی دیاریکردنی چارەنووسی پێشێل کردو تاوانی لەدژی گەلێک یا میللەتێک ئەنجامدا، ئەوا ئەنجومەنی ئاسایشی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووکان بۆی هەیە بڕیار دەربکات بۆ پشتگیری کردنی ئەو گەلەی کە پێویسته مافی دیاریکردنی چارهنووسی بۆ دابین بکرێت و خۆیشی لەخەباتدایه بۆ سەربەخۆیی. گەلی کورد یەکێکه لەگەله دێرینەکانی دونیا کە مێژوویەکی درێژو خوێناوی هەیە لەپێناوی ئازادیدا، بەگوێرەی پرنسیپەکانی یاسای نێونهتەوەیی دەربارەی دیاریکردنی چارهنووس، مافی ڕەوای خۆیەتی کە خەباتی ڕەوای بۆ دیاریکردنی دۆخی قانوونی سەربخات و بەئەنجامی بگەیەنێت. ئەگەرچی وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان ژیانی کوردیان خستۆته شەڕو نائارامیەکی بەردەوامەوە و سیاسەتی جینۆساید پیاده دەکەن، بەڵام مافی دیاریکردنی چارەنووس لەیاسای تازەی نێودەوڵەتاندا دیارو جێگیر کراوە. جێگیرکردنی ئاشتی لەکوردستان و بەرگرتنی سیاسەتی جینۆساید، پشتگیریی و هاوکاری کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دەوێت. تاکو سیاسەتی جینۆسایدیش بەردەوام بێت، وڵاتانی داگیرکەری کوردستان ناتوانن بەشدارو هاوکاری ئاشتی و ئاسایشی جیهان بن، چونکه تاوانی جینۆساید لەدژی هەرکۆمەڵه مرۆڤێک تاوانه لەدژی مرۆڤایەتی و شارستانیەت.
بەگوێرەی پەیماننامەی ١٩٤٨ دەربارەی بەربەندکردنی جینۆساید و سزا خستنە سەر تاوانکارانی، جینۆساید نەک هەر لەسەردەمی شەڕدا بەڵکو لەسەردەمی ئاشتیشدا ئەنجام دەدرێت، جا ئەو ئەنجامدانەش مەرج نیه هەرفەوتاندنێکی جەستەیی (فیزیکی) خەڵکی بێت، رەنگە بایۆلۆژی، کولتووری و ئابووریش بێت. جا جینۆساید، یەکەم شکاندنی پابەندێتی نێونهتەوەییه، دووهمیش ئەنجامدانی تاوانه. بۆیە وهکو کێشەی مرۆڤایەتی تەنیا بەیاسای نێونهتەوەیی چارەسەردەکرێت. بۆیە تاوانی جینۆساید ڕێگایەکی قانونی نێونهتەوەیی دەکاتەوەو چارەسەرکردنی کێشەو دیاریکردنی چارهنووسی دەسەپێنێت. بهگوێرەی گەلێ راپۆرت و بەڵگەنامەی جیهانی، بە تایبهتی راپۆرتەکانی لیژنەی مافی مرۆڤ لە UN لەساڵانی ١٩٩١، ١٩٩٢، ١٩٩٣، ١٩٩٤دا، تاوانەکانی ڕژێمی عیراق، مۆرکی تەواویی تاوانی جینۆسایدیان هەیە. لەبەرەوپێش بردنی کێشەی تاوانی جینۆسایددا، گەلی کورد خۆی لەسەریەتی ههوڵێکی زۆربدات، تاوانهکانی حکومەتی عیراق بەوێنه و ژماره و مێژوو کاسێت و فلیمهوه، بەفاکتی تەواوەوە کۆ بکاتەوەو لەلایەک لەمیدیای جیهانیدا بیخاتە ڕوو لەلایەکی ترهوە لەڕێگای رێکخراوو دەزگاکانی مافی مرۆڤەوه بیخاتە بەردهم رێکخراوی UNو دادگای دادی نێونهتەوەیی. ئەو بەڵگەنامانەی کە لەکاتی ڕاپەڕینەکانی خوارووی کوردستاندا دەستیان بەسەرداگیرا، فاکتی تەواوی جینۆسایدن لەسیاسهت و یاسای ناوخۆی عیراقدا، لەگەڵ ئەنجامی ئەو سیاسهتە لەکردەوهدا کە گەلی کورد بەم ڕۆژگاره ئاڵۆزەی ئەم سەردەمە گە یشت، نیشتمانەکەی ههڵتەکێنراو هیچ بنەمایەکی ئابووریی، کولتووریی و کۆمەڵایەتی لەجێگەی خۆیدا نەماو بەههزارانیشی لەدەست دا.
کەواتە، تەنیا بەهاوکاری و بەشداری کۆمەڵگەی نێونهتەوەیی بۆ لابردنی ئاسهواری تاوان و ناڕەوایی، گەلی کورد دەتوانێت مافی دیاریکردنی چارهنووسی خۆی دابین بکات. لەقۆناغی خەباتی ڕزگاری نەتەوهیشدا، بزوتنەوەی کوردو ئۆرگانەکانی ڕەچاوی پرنسیپ و بنەماکانی یاسای نێو نەتەوهیی دەکەن، بۆیە بۆ بەجیهانیکردنی کێشەی کورد بەگوێرەی یاسای تازەی نێونهتەوەیی پێویسته ئەو خاڵانە دیاری بکەین کەدەبنە پێگەی ڕێزگرتنی بنەماو پرنسیپەکانی یاسای نێونهتەوەیی لەلایەن بزوتنەوەی ڕزگاریی نەتەوهیی گەلی کوردەوە:
١-هێزەکانی بزوتنەوەی کورد بەشێوەیەکی ئاشکرا خەبات دەکەن، بارەگای دەزگاکانی و سەرکردایەتی هێزەکان لەشوێن و ناوچەی دیارو لەبەرچاون.
٢-هێزە چەکدارەکانی بزوتنەوەی کورد جێگاکانیان دیاره و جل و بەرگی تایبهتی پێشمهرگایەتیان لەبەردایه کەجیایان دەکاتەوە لەخەڵکی ئاسایی.
٣-هێزەکانی بزوتنەوەی کورد بەشێوهیەکی ئاشتیانه داوای چارەسەری مهسهلەی نەتەوایەتی کورد دەکەن.
٤-هێزەکانی بزوتنەوەی کورد ناچاربوونە خەباتی چەکداریی بکەن، چونکه ڕێگای چارەسەرکردنی ئاشتیانه لەلایەن دەسەڵاتدارانی داگیر کەرەوه داخراوە.
٥-بەشێوهیەکی ئاشکراو بەئاگاداری دونیا، بزوتنەوەی کورد لەباشوری کوردستاندا ڕۆژێکی تایبەتی دیاری کرد بۆ ههڵبژاردنی نوێنەرانی خەڵکی کوردستان بۆ پەرلەمان.
٦-پەرلەمان و حکومەتی کوردستان بەشێوهیەکی ئاشکرا بارەگاکانیان دیاره و داوای پشتگیریی و هاوکاری جیهانی دەکەن بۆ چەسپاندنی ئاشتی لەکوردستاندا.
٧-چەندین جار سەرکردایەتی هێزهکانی بزوتنەوەی کورد کەوتوونەتە گفتوگۆ لەگەڵ حکومەتی عیراقدا، بەڵام نەگەیشتوونەتە ئەنجامێکی سەرکەوتوو.
٨-هێزەکانی بزوتنەوەی کورد لەساڵی ١٩٩١هوە بەشێوهیەکی ئاشکرا دەسەڵاتیان بەسەر زۆربەی ناوچەکانی کوردستاندا ههیەو دەزگای بەڕێوهبردنیان تێدا دامەزراندوە.
٩-لەشەڕەکانی نێوان حکومەتی عیراق و هێزە چەکدارەکانی بزوتنەوەی کوردا، یاساکانی جەنگ لەلایەن بزوتنەوەی کوردەوه پارێزراوە، تاکو حکومەتی عیراق هێرشی نەهێنابێ، ئەو هێزانه شهڕیان نەکردوە. هیچ کاتێکیش هێرشەکان لەسنووری ناوچەکانی کوردستان تێ نەپەڕیون .
١٠-دیلەکانی شەڕ لەلایەن هێزەکانی بزوتنەوەی کوردەوه ڕێزیان لێ گیراوە. ناتوانین نکووڵی لەوه بکەین حاڵەتی وادروست بووه کەدیلەکان کوژراون.
١١-هیچ کاتێک هێزەکانی حکومەتی عیراق لەهێرشەکانیاندا دەستیان لەخەڵکی مەدەنی و سەروەت و سامانیان نەپاراستووە .
١٢-لە سەرجەم دەزگاکانی ڕاگەیاندنی هێزەکانی بزوتنەوەی کوردا ڕێز لەهەست و ویژدانی خەڵکی عیراق بەگشتی گیراوەو سووکایەتیان پێ نەکراوە. نابێ ئەوهمان لەبیربچێت کە لەشەڕی ناوخۆی هێزەکانی بزوتنەوەی کوردا ڕێزو حورمەت لەمرۆڤی کورد نەگیراوهو کوشتن و ئازاردان و زیندانی کردنیش بەخراپی ڕەفتار کراون.
١٣-حکومەتی کوردستانیش لەعیراقدا ههوڵ دەدات ببێته دەزگایەکی چەسپاو و بەردەوام تاکو نوێنەرایەتی گەلی کوردستان بکات لەپەیوەندییەکانی ناوهوهو دەرەوەدا.
پێویسته دان بەو راستیەدا بنێین، کە لەئەنجامی ناکۆکی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستانهوە، دۆخێکی خراپ و نائاسایی دروست بوو کەزۆر ئەنجامی خراپی لەسەر بزوتنەوەی کورد ههبوو چ لەناوخۆ و چ لەدەرەوەی وڵاتدا. لەوهش خراپتر دوو ناوچەی دەسەڵات دروست بوون، ناوچەی ژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و ناوچەی دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، کەئەنجام ئەو حکومەتەی کە لەههولێر بوو بوو بەدوو حکومەتی ناکۆک، حکومەتی ههولێرو حکومەتی سلێمانی.
حکومەتی هەرێمی کوردستانی عیراق ههتاکو لەت نەبوبوو، دەکرا وهکو ئۆرگانی بەجەستەکردنی کەسایەتی یاسایی نێونهتەوەیی گەلی کورد دیاری بکرێت، چونکه پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ جیهانی دەرەوهدا ههبوو. سهیر لەوهدایه ئێستا ههردوو حکومهته کوردیەکە پەیوەندییان بەجیهانی دەرەوە بەردەوامه! دەکرێ لێرەدا، بەرژەوەندییە سیاسیەکانی ئەمریکاو بەریتانیاو وڵاتانی دونیا لەبەرچاو بگیرێت بۆ بەردەوامیی ئەو پەیوەندیەو ڕێگەنەدانیش بەجیابوونەوهی یەکجارەکی لەعیراق.
بەیاننامەی ڕاگەیاندنی یەکێتی فیدراڵی کەئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان (پەرلەمان) لە ٤ / ١٠ / ١٩٩٢دا بڵاوی کردەوە، پاڵپشتی قانوونی دیاریکردوە بۆ ئەوهی ئەنجومەن بڕیاری بدات لەسەر چارەنووسی گەلی کورد لەو بەشەی کوردستاندا، بەتایبهتیش بەزۆر لکاندنی خوارووی کوردستان بەعیراقەوە لەکاتی پێکهێنانی دەوڵەتی عیراقدا، کە بووه بەربهست لەبەردەم مافی دیاریکردنی چارهنووسی گەلی کوردا بەگوێرەی ئامانج و خواستەکانی خۆی. جا لەبەر ئهوهی لەدوای ئەو لکاندنهوە گەلی کورد لەعیراقدا بەشدار نیه لەسەرجەم ئۆرگانەکانی عیراقدا بۆ پیادەکردنی مافەکانی خۆی لەچوارچێوەی عیراقداو حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عیراقیش سیاسەتی فەوتاندن و پێشێل کردنی مافەکانی کوردیان ڕەفتار کردوه. پێویسته بهگوێرەی پرنسیپ و بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتان گەلی کورد بتوانێت مافی چارهنووسی خۆی دیاری بکات. کە لەپەیوەندیی سیاسی و قانوونی لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا دەردهکەوێت و کەسایەتی یاسایی نێونهتەوەیی دیاری دەکرێت. بۆ ئەمەش حکومەتی هەرێمی کوردستانی عیراق دەبێ دەستوری ههبێت و لەدەستورەکەیشیدا سەرجەمی ماف و ئەرکەکانی دیاری بکات لەئاستی مهسهله چارهنووس سازەکانی گەلی کوردو پەیوەندییەکان. دیاره پێویستیشه لەسەر عیراق کە ڕێز لەبڕیاری پەرلەمانی کوردستان بگرێت. بەڵام ڕژێمێکی دیکتاتۆری ئهوهی لێ چاوەڕوان ناکرێت کەدان بەڕاستییەکی مێژوویی و قانوونیدا بنێت. بۆیە گەلی کورد لەههل و مهرجێکی وادا دەبێ بڕیاری یەکجارەکی خۆی بەگوێرەی خواستەکانی و مەودای جێبەجێکردنیان بدات.
وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان لەدژی مافی دیاریکردنی چارهنووسی گەلی کوردن، بەدرێژایی مێژووی ئەو وڵاتانەش ههوڵیان داوە کەبزوتنەوەی ڕزگاریی گەلی کورد سەرکوت بکەن و لەبەریهک ههڵیوەشێنن. ئەمەش پێشێلکردنێکی تەواوی مافی مرۆڤەو زۆر دژو ناکۆکە لەگەڵ پابەندێتی نێونهتەوەیی ئەو وڵاتانەدا بەرانبەر بەمافەکانی مرۆڤ. سەرۆکی ئەمەریکا بیل کلینتۆن لەنامەیەکیدا بۆ سەرۆک وەزیرانی تورکیا تانسۆ چیلەر، داوای کردەوه کە تورکیا ڕێز لەمافەکانی کورد بگرێت. بەڵام سەرۆکی ئەمەریکا هیچ ئاماژەی بەوه نەکردوه کە تورکیا سیاسەتێکی دڕندانەی ههیە لەدژی گەلی کورد. وڵاتانی داگیرکەری کوردستان ئەندامن لەرێکخراوی نەتەوه یەکگرتووەکاندا، دەستووری ئەو رێکخراوهش خەسڵەتێکی داسەپێنەرانەی ههیەو دەبێ وڵاتان پێوهی پابەندبن و پابەندێتی نێوەنتەوەیی بپارێزن لەرێزگرتنی ناوەرۆك و ئامانجەکانی ئەو دەستوورەو سەرجەم کارەکانی دەزگاکانی ئەو رێکخراوە دەربارەی مافی گەلان، هەر پێشیلکردنێکیش مانای شکاندنی پابەندێتی نێوەنەتەوەییە. جا لەکاتێکدا سیاسەت و بەرژەوەندی وڵاتانی زلهێزی دونیا مەسەلەی مافی مرۆڤ لە هەندێ هەرێم و وڵاتاندا دەکەنە پێوانە و لە هەندێکی دیکەدا پشت گوێی دەخەن، ئیتر تاکە رێگا ئەوە دەمێنێتەوە کە گەلی خەباتگێڕ لە پێناوی ئازادیدا بەرستراتیژو بەرنامەی بەهێزەوە لەکاردابێت بۆ چەسپاندنی ماف و ئازادییەکانی خۆی.
بەگوێرەی پرنسیپی دیاریکردنی چارەنووس، هەر وەکو لەبەیاننامەی پرنسیپەکانی یاسای نێودەوڵەتاندا ساڵی (١٩٧٠) دیاریکراوە، کەوڵاتان لەسەریانە کاری زۆردارانە ئەنجام نەدەن کەمافی دیاریکردنی چارەنووسی گەلان پێشیل بکاتو ئازادیو سەربەخۆییان لێ زەوت بکات، لەبەر ئەوە گەلان لە خەبایاندا بۆیان هەیە داوای هاوکاریو پشتگیریی بکەن، ئەویش بەگوێرەی پرنسیپەکانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لەدژی ئەو زۆردارییە رێگە لە ئازادایی دەگرێت.
بەوجۆرە، وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان لەسەریانر رێگە خۆش بکەن تا گەلی کورد چارەنووسی قانوونی و سیاسی خۆی ئازادانە دیاری بکاتو بەگوێرەی خواستی نەتەوەیی خۆی لەگەڵ میللەتانی تردا بەئاشتیو ئاسایش بژی. دان پێدانانیش بە سەربەخۆیی گەلی کوردا، پێویستە لەیاساکانی ناوخۆو سیاسەتی ڕۆژانەی ئەو وڵاتانەدا جێگیر بکرێت. ئەو وڵاتانە لەسەریانە لەسەرجەم یاساکانی ناوخۆیاندا رێز لە پابەندێتی نێونەتەوەیی خۆیان بگرن، هەر یاسایەکیش کە لەناوخۆدا دەردەچێت ئەگەر ناکۆکییەکی تێدا بوو لەبەرانبەر یاسای نێودەوڵەتاندا، دەبێ ئەو یاسایە یا هەڵوەشێندرێتەوە یا بەشێوەیەك راست بکرێتەوە کە لەگەڵ حوکمەکانی یاسای نێو نەتەوەیدا بگونجێت، ئەگەر نا ئەو وڵاتانە بەرپرسیارێتی نێونەتەوەیی دەکەوێتە ئەستۆیان. لێرەدا ئەگەر سەیرێکی یاساکانی ناوخۆی وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستان بکەین، لەبارەی مافەکانی گەلی کوردەوە، تەواو لەدژی بنەماو پرنسیپە سەرەکیەکانی یاسای نێو نەتەوەیین. لەدەستوورو یاساکانی ناوخۆی تورکیادا جگە لەتورك هیچ گەلو نەتەوەیەکی تر بوونیان نیەو تەواوی قانونەکانیش رەوایی دەدەنە فەوتاندنی گەلی کورد.
لەبڕیارەکانی (ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆرش) لەعیراقدا، کەحوکمی قانونیان هەیە، وێرانکردنی کوردستانو قڕکردنی گەلی کورد گەیشتۆتە ترسناکترین پلە. بۆیە سەرجەم سیاسەتی تورکیاو عیراق لەدژی گەلی کورد بەتەواویی وەکو سیاسەتی جینۆساید دیاری دەکرێت.
مافی دیاریکردنی چارەنووس، لەلایەن بزوتنەوەی هەر نەتەوەیەکەوە بێ، دەبێ دیاریکردنی سەربەخۆیی سیاسی و ئابووری بگرێتەوە، ئەگەر نا "مافی دیاریکردنی چارەنووس هەر بەسەربەخۆیی بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بەسەربەخۆییەکی تەواو هەیە لەبوارەکانی، قانوونی، سیاسی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووری".
بەدیهێنانی سەردارێتی نەتەوەیی مەحاڵە لەهەلو مەرجی بەزۆر لکاندنی هەر گەلێك بەهەر جۆرە فۆرمێکی چارەسەرکردنەوە سەربگرێت. گەل لەنیشتمانی خۆیدا دەبێ خۆی فۆرمی بوونی خۆی دیاری بکات، نەك بسەپێندرێت بەسەریداو مافەکانی لێ بشێوێندرێت، ئەو دیاری کردنە ئازادانەش ئەو گەلە خۆی بڕیاری لەسەر دەدات ئاخۆ سەربەخۆ دەمێنێتەوە یا لەچوارچێوەی دەوڵەتێکی تردا چارەنووسی خۆی دیاری دەکات. لەم بارەیەوە (ئە. ئە. کوڤالیێڤ) دەڵێت: ((مافی گەلان لەدیاریکردنی چارەنووسدا بەگوێرەی یاسای تازەی نێونەتەوەیی لەهەر جۆرە لکاندنێک بەدەرە، لەهەر جۆرە بەزۆر گەمارۆدانێکی میللەتان یا گەلان لەچوارچێوەی وڵاتێكی غەریبدا بەدەرە. یەکێتی خاکی هەر وڵاتێك، پێویستە لەسەر رەزامەندی ئازادو دۆستانەی میللەتانو گەلانی ناوخۆیدا پێکهاتبێ)). دیارە بڕیاری هەر گەلێك لەدیاریکردنی چارەنووسی خۆیدا، ئەگەر سەردارێتی نەتەوەیی لەبەرچاو نەگرێتو مافی بەکارهێنانی سامانو بەرهەمی ئابووریی نیشتمانەکەی نەکرێتە بناغە بۆ دابین کردنی ژیانێکی لەبار، ئەوا پێشکەوتن و یەکسانی زامن ناکات. مافی بەکارهێنانی سەرچاوە ئابوورییەکانی نیشتمان بناغەو پێگەی مافی دیاریکردنی چارەنووسی گەلانە بۆ پێشکەوتنی ئابووریی، سیاسی، کۆمەڵایەتیو کولتووری. ئەم مافەش لەبەیاننامەی کۆمەلگەی گشتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ١٤/١٢/١٩٦٢دا دیاریکراوە کەمافی گەلان و میللەتان، مافی سەردارێتییەکی دانەبڕاوو هەمیشەییە بەسەر کانگاو بەرهەمی سروشتیدا، ئەویش دەبێ بۆ بەرژەوەندیی پێشکەوتنی نەتەوەیی بخرێتەکار. ئەگەر ئەم مافەش پێشیل کرا، ئەوا ئەو پێشێل کردنە ناکۆکی پەیدا دەکات لەگەڵ مەبەستو ئامانجی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بۆ پێشخستنی هاوکاری نێوەنەتەوەیی.
ئەوەی مایەی دڵخۆشییەو دەتوانین لەبەرجەستەکردنی کەسایەتی یاسایی نێونەتەوەیی گەلی کورد لەباشوری کوردستاندا دیاری بکەین، پێوەندیی حکومەتی کوردستانە بەدەرەوە، ئەویش گەلێك کۆنتراکت و فاکت هەن لەگەڵ رێکخراوە جیهانیەکانو پێوەندیش لهگهڵ وڵاتاندا. ئهگهرچی زۆربهی ئهو ڕێكخراوانه جیهانین بهڵام نێودهوڵهتی نین (واته حكومى نین). بهڵام ههر دهبنه نیشانهیهكی دیار لهو پهیوهندییهداو نیشانهی دهسهڵاتی ناوچهیی ئهو حكومهتهیه. كهدهڵێین پێوهندی بهجیهانی دهرهوه مهبهستمان پهیوهندی یاسایی، دیپلۆماسی و ئابوورییه. جا ڕێكهوتننامه و كۆنتراكتی نێوان وهزارهت و دهزگاكانی حكومهتی كوردستان و ڕێكخراوهكان لهلایهكهوه و پێوهندی دیپلۆماسی لهلایهكی دیكهوه، لهڕوانگهی یاسای تازهی نێونهتەوەییهوه و نیشانهی دان پێدانانی دیفاكتۆیە (de fact) "الاعتراف بالأمر الواقع" بهحكومهتی كوردستاندا. ههروهها پێوهندیی حكومهتی كوردستان لهگهڵ ڕێكخراو و دهزگاكانی UN دا وبینینی ئهندامانی ئهنجومهنی ئاسایش، نیشانهیهكی دیار و گرنگی ڕێگه خۆشكردنه لهپێوهندیی دیپلۆماسیدا. پێویسته لێرهدا ئهو بڵێین، پێوهندیی حیزبهكان بهوڵاتانی دونیاوه، هیچ نرخێكی یاسایی نیه لهبهرجهستهكردنی كهسایهتی یاسایی نێونەتەوەییدا، لهكاتێكدا حكومهت ههبێت، لهڕوانگهی یاسای تازهی نێونەتەوەییەوه، حیزب دهزگایهكی ڕهسمی نییه و هیچ شوێنێك لهپێوهندیی یاسایی و دیپلۆماسیدا ناگرێ. بهداخ و ئازارێكی زۆرهوه دهبێ بڵێین، شهڕی ناوخۆی كورد لهخوارووی كوردستاندا، دهبێته هۆی لهباربردنی حكومهتی كوردستان. واته، دهبێته هۆی تێكدانی ئۆرگانی بهرجهستهكردنی كهسایهتی یاسایی نێونەتەوەیی، كه ئهو بهرجهستهكردنهشە دهبێته هۆی بهدیهێنانی مافی چارهنووس. بۆیه دهبێ هێزهكانی كوردستان ههروا بهئاسانی لهكهوتنی ئهو حكومهته نهڕوانن. ههر كهوتنی ئهو حكومهتهش دهبێته هۆی لهدهستدانی دهسهڵاتی ئابووری لهكوردستاندا، چونكه ئهو دهسهڵاته بناغه دادهنێ بۆ پرۆسەکردنی مافی دیاریکردنی چارەنووس، لەپێوەندیی ناوەوە و دەرەوەدا.
-بەڵگەنامەکانی پێوەندی حکومەتی کوردستان بەدەرەوە، شایەتی ڕاستین بۆ بەدیهێنانی کەسایەتی یاسایی نێودەوڵەتی گەلی کورد لەو بەشەی کوردستاندا. نموونەی جۆری ڕێکەوتننامە و کۆنتراکت و نامەگۆڕینەوەی حکومەتی کوردستان لەگەڵ رێکخراوەکانی جیهانی و کاربەدەستانی وڵاتاندا زۆرن، لێرەدا هەندێکیان بەنموونە دێنینەوە، وەکو وتمان ئەگەرچی زۆربەی ئەو رێکخراوانە دەوڵەتی نین واتە (غەیرە حکومین)، بەڵام لەهەموو حاڵەتێکدا بەڵگەی ئەوەن کە حکومەتی کوردستان دەسەڵات و سەردارێتی هەیە لەو ناوچانەی کە حوکمڕانی تێدا دەکات:
-بەگوێرەی کۆنتراکتی نێوان رێکخراوی (OFDA)ی ئەمەریکی و وەزارەتی ئاوەدانی و پەرەپێدانی حکومەتی کوردستانی عێراق کە وەزیری ئاوەدانی و پەرەپێدان (مەئمون بریفکانی) لە ١٨/٧/١٩٩٣دا ئیمزای کردووە، دوو هەزار خێزانی دێهاتە وێرانکراوەکان کە کاتی خۆی حکومەتی عێراق لە چەند ئۆردوگایەکی زۆرە ملێدا لە ناوچەکانی سەر بە کەرکوک و سلێمانی نیشتەجێی کردبوون، ئەو خێزانانە لەسەر ئەرکی رێکخراوی (OFDA)ی ئەمەریکی دەگەڕێنەوە دێهاتەکانی خۆیان و نووسراوی ژمارە ٣/٨/١٠٨٣ لە ٢٨/٧/١٩٩٣دا لەبەڕێوەبەرایەتی نەخشە و بەدواداچووندا لەوەزارەتی ئاوەدانی بۆ بەڕێوەبەرایەتی ئاوەدانی و پەرەپێدانی سلێمانی، پشت ڕاستی هەمان کۆنتراکتی کردۆتەوە و داوای ئەو پێویستیانەی کردووە کە بۆ ئەو کارە دەبێ ئامادە بکرێن.
-کۆمەڵێک ڕێکەوتننامە Agreement لە نێوان وەزارەتی ئاوەدان کردنەوە و پەرەپێدانی رێکخراوی (medico international e.v) ی ئەڵمانی، لێرەدا ئاماژە بە هەندێکیان دەکەین. شایانی باسە ئەو پڕۆژانەی کە بابەتی ئەو ڕێکەوتننامانەن لەسەر ئەرکی حکومەتی ئەڵمانی جێبەجێ دەکرێن:
١-لە ٢١/٨/١٩٩٣دا ڕێکەوتننامەی نێوان وەزارەتی ئاوەدان کردنەوە و رێکخراوی میدیکۆ ئینتەرناشناڵ ئیمزاکرا کە لە ماوەی دوو مانگدا جێگە و ڕێگە و ماڵ بۆ چەند گوندێکی ناوچەی قەرەداغ لە پارێزگای سلێمانی ئاوەدان بکرێتەوە.
٢-لە مانگی حەوتی ١٩٩٤دا ڕێکەوتنێکی دیکە لە نێوان هەر ئەو دوولایەنەدا ئیمزاکرا بۆ دروستکردنی هەشت قوتابخانە لە گوندەکانی ناوچەی قەرەداغ.
٣-لە ٢/٤/١٩٩٤دا ڕێکەوتنێکی تر لەنێوان هەمان دوو لایەندا ئیمزاکرا بۆ چاک کردنەوە و ڕێگا ڕاکێشان بۆ چەند گوندێکی ناوچەی قەرەداغ، وەک: گورباز، سۆڵەی دەربەندقایە، دێلێژە و تەنگی سەر.
٤-لە ١١/٨/١٩٩٣دا ڕێکەوتنێکی تر لە نێوان هەمان دوو لایەندا ئیمزاکرا بۆ دابین کردنی خواردەمەنی و کەلوپەلی پێویستی ماڵی ئەو خێزانانەی کە گوندەکانیان لە لایەن حکومەتی عێراقەوە لە ناوچەکانی قەرەداغ وێران کراون.
-ڕێکەوتننامەی نێوان کۆمپانیای (OXFAM)ی بەریتانی و وەزارەتی ئاوەدان کردنەوە و پەرەپێدان. لەلایەن نوێنەری ئۆکسفامەوە لە ١٣/٧/١٩٩٤ و لەلایەن بەڕێوەبەری گشتی ئاوەدانکردنەوە (راست نوری شاوەیس) لە ١٨/٧/١٩٩٤دا ئیمزای کراوە. ئەم ڕێکەوتننامەیە بۆ دروستکردنی پردی (بەربەرد) بوو.
-ئەم کارانە سەرجەمیان دوو لایەنیان هەیە: لایەنی ئابووری کەدەبێتە هۆی ئاوەدانکردنەوەی کوردستان، لایەنی قانوونی کەپێوەندی و دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستان دیاری دەکات، بەتایبەتی پەیوەندی قانوونی بەرێکخراوەکانی دەرەوە.
-ئەوەی کەزۆر گرنگ و بایەخداره ئەو رێکخراوانەی کە کەسایەتی یاسایی نێونەتەوەییان هەیە و پەیوەندییان لەگەڵ حکومەتی کوردستاندا هەیە، ڕاستەوخۆ نیشانەی دان پێدانانی دیفاکتۆیە لەیاسای نێونەتەوەییدا، ئەو جۆرە رێکخراوانە لەئەنجامی خواست و بەشداری وڵاتانی دونیاوە پێک هاتوون، بۆیە بەرێکخراوی جیهانی نێودەوڵەتی دادەنرێن.
-رێکخراوی فۆندی منداڵان-یونسیف، UNICEF، (Fund Unitted Nations) کە یەکێکە لەئۆرگانە تایبەت و ڕەسمییەکانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکەوتننامە (Agreement)ێکی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی ئاوەدانکردنەوەی پارێزگای سلێمانییدا ئیمزا کردوە، کەئەو بەڕێوەبەرایەتیە سەر بەوەزارەتی ئاوەدان کردنەوە و پەرە پێدانی حکومەتی هەرێمی کوردستانە.
ڕێکەوتننامەکە بەمجۆرە ئیمزاکراوە:
-لەلایەن یونسێفەوە: 7 June 93
(G. Mortier/Head, Unicef, Sulaymaniyah)-
-لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ئاوەدانکردنەوە و پەرەپێدانی پارێزگای سلێمانییەوە: ١٩٩٣/٦/٩.
تەها عارف مەعروف/ بەڕێوەبەری ئاوەدان کردنەوە .
بابەتی ڕێکەوتننامەکە ئەوەیە کەبیاناو خانوووی رێکخراوەکانی UN لەسلێمانی ڕێک بخرێن و چاک بکرێنەوە و ئامادەبکرێن. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە رێکخراوی UN هەندێ لە دەزگاکانی خۆی دەباتە کوردستان و لە سنووری حکومەتی هەرێمی کوردستاندا کار دەکەن. هەر یەکێک لە رێکخراوەکانی UN وەک و لایەنی یاسای نێونەتەوەیی (سوبێکتSubject - ) بەشدارن لە پێکهێنانی بنەما و فۆرمی یاساییدا لە یاسای نێونەتەوەییدا، چونکە هەموو ئەو رێکخراوانە نوێنەرایەتی دەوڵەتانی بەشداری رێکخراوی UN دەکەن. ئەمەش دان پێدانانە بە حکومەتی هەرێمی کوردستاندا وەک و دیفاکتو (de facto).
بەڵگەیەکیتر کە دان پێدانانە بە حکومەتی کوردستاندا نامەی نێوان سەرۆک وەزیرانی حکومەتی کوردستان کۆسرەت ڕەسوڵ و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا جۆن مێجەرە. لورد ئارچەر لە وتارێکدا لە پەرلەمانی کوردستان لە هەولێر لە کۆتایی ١٩٩٣دا نامەی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا جۆن مێجەری خوێندۆتەوە دەرباری ئاشتی و پێشکەوتنی کوردستان. لە وەڵامی ئەو نامەیەدا، سەرۆک وەزیرانی حکومەتی کوردستان لە ٦/١/١٩٩٤ نامەیەکی ناردووە بۆ سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە سوپاسی حکومەت و گەلی بەریتانی دەکات بۆ پەیوەندی و هاوکاری دۆستانە و پشتگیریی کردنی گەلی کورد لە عێراقدا و باسی گەمارۆی ئابووری حکومەتی عێراقی کردووە لەسەر کوردستان. لە وەڵامی نامە تایبەتیەکەی سەرۆک وەزیرانی کوردستاندا، لە سکرتاریەتی نوسینگەی جۆن مێجەر بەناوی سەرۆک وەزیرانەوە خاتوو Jones Philippa Leslie لە ٢٠/١/١٩٩٤دا وەڵامی داوەتەوە و لە نامەکەدا لە پاش سوپاسی تایبەتی جۆن مێجەر بۆ کۆسرەت ڕەسوڵ، ڕوونی کردۆتەوە کە حکومەتی بەریتانیا لەگەڵ ئەمەریکا و فەرەنسا و روسیادا فشار دەخەنە سەر حکومەتی عیراق بۆ لابردنی ئەو گەمارۆ ئابووریەی کە سەپاندوێتی. هەمان نامە ئاماژەی بەوە کردووە کە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بەروونی پاراستنی یەکێتی خاکی عێراقی مەبەستە.
بەڵگەیەکی دیکەی پێوەندییەکانی حکومەتی کوردستان بەرێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، ئەویش نامەی سەرۆک وەزیرانی حکومەتی کوردستانە لە ١٨/١٠/١٩٩٣دا کە ئاراستەی ئۆرگانەکانی رێکخراوی UN کراوە دەربارەی پێویستییەکانی قوتابخانەکانی کوردستان. وەڵامی ئەو نامەیەش لە ٢٠/١٠/١٩٩٣دا دراوەتەوە، کە نووسینگەی UN لە هەولێر لەو بارەیەوە کار ئاسانی دەکات. لە ئەنجامی ئەو باسانەی خستمانە ڕوو، دەگەینە ئەووی کە (حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق) بە شێوەیەکی رەسمی و لەبەرچاو کەسایەتی یاسایی نێونەتەوەیی گەلی کورد لە پەیوەندیی دەرەوەدا پیادە دەکات کە لە خوارووی کوردستان لە چوارچێوەی عیراقدا بە شێوەیەکی یەکگرتوو (Compact) دەژی. ئەو کەسایەتیەش لە پەیوەندی دیپلۆماسی و یاسایی لەگەڵ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و وڵاتاندا بەرجەستە دەبێت. بە حوکمی سەردارێتی نێونەتەوەیی گەلی کورد لەو بەشەی کوردستاندا، ئەو حکومەتە کوردیەش دەسەڵاتی خۆی دەسەپێنێت، بەڵام بەردەوامی و خۆراگرتنی ئەو حکومەتە پشت بە هاوکاری و پشتگیریی کۆمەڵگەی جیهانی دەبەستێت.
شێوەی دیاری کردنی چارەنووسیش کە لە فۆرمی فیدراڵی لەگەڵ عیراقدا ڕاگەیاندراوە، پێویستە لە دەستوری حکومەتی کوردستان و دەستوری دەوڵەتی عیراقی فیدرالیشدا دیاری بکرێت. مەرجی پێویستیش بۆ راگرتن و جێگیرکردنی سەربەخۆیی حکومەتی کوردستان، سەربەخۆیی ئابوورییە. بەدیهێنانی سەربەخۆیی ئابووریش، مەرجی گرنگی مافی دیاریکردنی چارەنووسی گەلانە. وەکو پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد، ئەو سەربەخۆیی و کەسایەتییەی کە حکومەتی کوردستان هەیبوو، بەهۆی شەڕی ناوخۆوە هەیبەتی شکاو ئەنجامێکی خراپ و مەترسیداری لەسەر چارەنووسی گەلی کورد دروست کردو بەتایبەتیش کە دوو حکومەتی کوردی لە باشووری کوردستاندا داهاتوویان ڕوون نیە. ئەمەش مەترسی لەسەر مافی دیاریکردنی چارەنووسی گەلی کورد دروست کردوە. خۆشبەختانە لەدوای کەوتنی ڕژێمی سەدام حوسێنەوە هەر دوو حکومەتەکە زۆر لەیەک نزیکن و بەرنامەی یەکگرتنیان گفتوگۆی لەسەر دەکرێت.
لە گۆڤاری سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجی کوردستان وەرگیراوە