ڕەهەندە فەلسەفییەکانی مانیفێستی
 پارتی کۆمۆنیستی
مارکس و ئەنگلز
دکتۆر حەمید عەزیز، مامۆستای زانکۆ
١. ئەوەندەی بابەتەکە پەیوەندی بە فەلسەفەوە هەیە، دوای مردنی هیگل لە ساڵی (١٨٣١ز) دوو دیاردە سەرئاو کەوتوون سەرنجی کۆڕو کۆمەڵەکانی فەلسەفەیان بۆلای خۆیان ڕاکێشاوەو بە جۆری جیاواز لێکدراونەتەوەو شرۆڤە کراون.
ئەو دوو دیاردەیە تا ئەم سەردەمەمان گەرم و گوڕیی خۆیانیان لەدەستنەداوە:
یەکەم: بەرپابونی ململانێ و شەڕی ڕاستەوخۆی دەستەویەخەی نێوان فەلسەفەی ئایدیالیستی و فەلسەفەی مەتریالیستی.
فۆیەرباخ کە خۆی شاگردێکی ڕێبازی هیگڵ بووە. لەچوارچێوەی فەلسەفەی مەتریالیستیدا کۆشاوەو، تاڕادەیەکیش لەو هەوڵەیدا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، فەلسەفە بەرەو ئەنتروپۆلۆجی بەرێ و ئایین بە دنیایی بکات و سروشتە پیرۆزە ترانسندنتالیە ئاسمانیەکەی لێ زەوت بکات.
دووەم: بڵاوبوونەوەی کتێبی مانیفێستی پارتی کۆمۆنیست لەلایەن کارل مارکس و فرەدریک ئەنگلز.
ئەگەرچی ئەو دوو دیاردەیە بوون بە پشکێک لە مێژووی فەلسەفەو کەلتوری مرۆڤایەتی، بەڵام دەکرێ، ئەگەر هەلومەرجی ئەوسا لەبەرچاو بگیرێ و ئەو گۆڕانانەی بەسەریاندا هاتووە بەهەند بزانرێت و ئەمڕۆش بە پێودانگی زانستیانە بە دیاردەو دەرکەوتەو فاکتەکانیەوە بە وردی سەرنج بدرێ و شی بکرێتەوە، خوێندنەوەیەکی زانستیانە بۆ دیاردەی دووەم بکرێ کە بڵاوبوونەوەی مانفێستە بەناوبانگەکەی مارکسە. بڵاوبوونەوەی ئەو شاکارە چی دەگەیەنێ؟ ناوەرۆکەکەی چییەو چۆن لێکبدرێتەوەو تاچەند لەم ڕۆژو سەردەمەدا سودی لێوەردەگیرێ؟ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە ناوەڕۆکی سەرەکی بابەتی ئەم نووسینەمان دەبن.
ئەو پرسیارانە لەخۆیاندا فرە ڕەهەندن بەڵام ئەوەش دووپات دەکەنەوە کە هەردوو دیاردەکە توندوتۆڵ بەیەکەوە بەندن و بگرە لەیەکتری دانەبڕاون و دانابڕێن و تەواوکەری یەکترین.
ئەگەر لەم سەردەمەماندا شۆڕشی تەکنەلۆجی و جیهانگیری و زانستەکان ململانێی نێوان مەتریالیزم و ئایدیالیزمیان تاڕادەیەک لاوازو خاو کردبێتەوە، ئەوا ناوەڕۆکی مانفێست گەرم و گوڕی خۆی لەدەستنەداوەو نادات، ئەگەر بێتو فاکتەکانی گۆڕانی ژیانی سەردەم بە هەموو لایەن و ڕەهەندەکانیەوە لەبەرچاو بگیرێت، بەڵام چەندین پرسیار کە لە هەڵسەنگاندنی ئەو شاکارەوە دەوروژێن تا ئێستاش بەکراوەیی ماونەتەوەو چاوەڕوانی پشت ئەستور بەڕاستی و دروستی هەڵکەوت دەکەن :
- پێشینەکانی مانیفێست دەربارەی سەردەم و دواڕۆژ، ئەگەر لە ڕۆژئاوای ئەوروپاو دوورگەکانی بەریتانیادا کە سێ شۆڕشیان تیادا بەرپاکراوە، شۆڕشی سیاسی فەرەنساو شۆڕشی پیشەسازی ئینگلیزو شۆڕشی فەلسەفەیی و ئایدیۆلۆجی ئەڵەمان، دەبوو تاڕادەیەک بێنەدی کەچی دووچاریی بێ ئومێدی بووبن، مارکسیش لە ئەوروپا دەربەدەرو لە بەریتانیا بەدڵشکاوی سەری نابێتەوە! چۆن هەڵوێستی خەڵکی سادەو ساکارو ڕەش و ڕووت بەرامبەر بەو ئامانجانەی مانیفێست دەربارەی شیکردنەوەی هەلومەرجی کۆمەڵگای سەنعاتی سەرمایەداری ئەوسا پێیانگەیشتووەو داونیەدەست لێکدەدرێتەوە؟ هیچ کاتێک ناکرێ باسی پاشەکشەی دیدی مانیفێست لە کوردستان بەتایبەتی و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکرێ  چونکە ئەو دیدە چ وەک بیروبۆچوون و ئیدیولوجی چ وەک بزوتنەوەی سیاسی کە خۆی لە پارتە کۆمەنیستەکاندا بەرجەستە کردووە لە برەودا نەبووە لە هیچ وڵاتێک سنوری لە ١٠٪ی نەبەزاندووە! دوورنیە لێرە پرسیارێک لە شێوەی ڕەخنەدا بکرێ و بەو جۆرە دابڕێژدرێ: ئایا دەکرێ کوردستانێکی چوارپارچە کراوی ژێردەستی کۆلۆنیالی ڕۆژهەڵاتی کە کێشەی نەتەوەیی هەبووەو ئەو کێشەیە هیچ سات و کاتێک ڕەوایی خۆی لەدەستنەداوە دەرفەتی سەرئاوکەوتنی کێشەی چینایەتی بدات؟ ئایا سەربازێکی داگیرکەر، سەر بە هەر ڕێبازێک بووبێ، کە لە بەغداو تاران و ئەنکەرەو شامەوە پەلاماری کوردو بەشەکەی کوردستانی ژێردەستی خۆیدا بێ بیری لەوە کردۆتەوە کە ئەو کەسە کوردە (کرێکارە، جوتیارە، دەرەبەگە، سەرمایەدارە) یان هەروەک کوردێک کە بە نەیاری خۆی داناوە تەماشای کردووە؟! وەڵامی ئەو پرسیارە پاساوی ڕەوشتێک دەداتەوە کە مەسەلە چینایەتییەکە قاڵ دەکاتەوەو کێشە نەتەوەییەکە پشکی شێری بەردەکەوێ. ئەمە ڕاستە بەڵام بۆچی لە وڵاتانی تری ڕۆژهەڵات کە وەک کورد بە ئاینی موسوڵمانن هیچ کاتێک بزوتنەوەی مارکسی (پارتی کۆمۆنیست) لە ڕۆڵی لاوەکی بەولاوەی نەیبووە؟! وەڵامی ئەو پرسیارە بەلای سیاسەتدا دەچێ و لەچوارچێوەی بابەتی نووسینەکەمان کە مانیفێستە دەچێتە دەرێ!
٢. سروشتی بابەتی ئەم نووسینە بە ناوڕۆک و ڕوخسارەوە، ئینجا بە هەندێ زانینی هەلومەرجی دەرکەوتنەکەی و ئەمڕۆش لەگەڵیدا لەبەرچاو بگیرێ، ئیتر بخرێتە نێو هەر خانەیەکەوە وا پێویست دەکات نووسینەکە بکرێ بە دوو بەشەوە:
- لەبەشی یەکەمدا سەرنجی هەلومەرجی چۆنیەتی دەرکەوتن و نووسین و بڵاوبوونەوەی بەرهەمەکە بدرێ.
- لەبەشی دووەمدا ناوەڕۆکی مانیفێست شرۆڤە بکرێت.

یەکەم: پەیدابوونی مانیفێست
پشت ئەستور بە سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان، ڕەوشتی ئەوسای ڕۆژئاوای ئەوروپاو دوورگەکانی بەریتانیا، ئەو گۆڕانە سەرتاپاگیرە فرەڕەهەندەکانی بەسەریاندا هاتووە، ئاینی، ئابوری، سیاسی، ئایدیۆلۆجی، فەلسەفە، تەکنەلۆجی، زانستی، ئەو زەمینەیە بوون کە نەمانی مانیفێست تێیدا شیی بووەو هاتۆتەبەر. مارکسیش لەلای خۆیەوە ڕۆڵەی گۆشکراوی ئەو ژینگەو دەوروبەرو کەش و هەواو هەلومەرجە بووە.
ئەو کەش و هەوایە بریتی بووە لەو بارودۆخەی لە ئەنجامی شکستهێنانی فەلسەفەی ئایدیالیستی ئەڵەمان و لاوازبوونی دەرەبەگایەتی و جێگیربوونی جۆری ژیان و ڕژێم و سیستەمی سەرمایەداری.
ئەو ڕەوشە گۆڕاوە لەچاو قۆناغی پێشتر لە سایەی شۆڕشی سەرتاپاگیری فەرەنساوە هاتبووە کایەوە.
بەڵام ئەو شۆڕشە بە پێچەوانەی هیواو ئاوات و ئەو ئومێدانەی لێی دەرکرا بە لاڕێگادا ڕۆیشتووەو باری ژیان و کۆمەڵگای قورس و سەختتر کردووەو وردە وردە ڕۆڵە سەرەکیەکەی خۆی لەدەستداوە. ئەو دروشمانەی هەڵیگرتبوون و جێگای شانازی و ئاواتی تەواوی مرۆڤایەتی پێشکەوتنخواز بوون:
یەکسانی و ئازادی و برایەتی
سەرتاپا گۆڕان و بەپێچەوانە بوونەوە، بەقسەی مارکس بێ دروشمەکان بوون بە هێزی پیادەی چەکدار، هێزی سوارەو تۆپ و مەترەلۆز.
ئەو قسەیەی مارکس ڕاستە سیاسیانە بەرجەستەی ڕەوشەکەی کردووە، کە لەجیاتی ئازادی (تیرۆرو ترس و لەرزو هەژاری و دڵەڕاوکێ و نەداری) بڵاوبونەتەوە، ئەوەش دووپاتدەکاتەوە کە شۆڕش هەرگیزاو هەرگیز ئامرازی بنیاتنان نەبووە!
بۆیە ئەوانەی چاوەڕوانی ئەو ئامانجەیان لێکردووە دەستخەڕۆو بێ ئومێد بوون.
ئەو ڕەوشە بێ ئومێدبەخشە کە ئەوساو توندوتۆڵ بەدەرکەوتن و کاراو دەستبەکاربوونی چینی سەرمایەداری و هەژاری چینی کرێکارەوە بەند بووە هاندەرێک بووە بزوتنەوەی سیاسی رێکبخرێن و پارتی و کۆمەڵەی سیاسی دەربکەون و سیاسەتمەداران نەخشەرێگای چارەسەرکردنی ئەو ڕەوشە پێشنیاز بکەن.
٣. ژیانی مارکس خۆشی کە لەو دەوروبەرو کەش و هەوایەدا چالاک و دەستبەکار بووە هۆکارێکی تری هاندەری دەرکەوتنی پرۆگرام و پەیڕەوی چاککردن و گۆڕینی ئەو ڕەوشە بووە کە لەئەنجامی بەلاڕێگادا بردنی شۆڕشی فەرەنساو جێگیربوونی سەرمایەداری لە رۆژئاوای ئەوروپادا سەرئاو کەوتووە:
- مارکس هەر لە سەردەمی لاوێتیدا لە زانکۆ لە مەیدانی چالاکی سیاسیدا کاراو دەستبەکاربووە، لەوەدەچێ دەستی شیعر نووسین -شیعری سیاسی- هەبووبێ لەپارچە هەڵبەستێکدا ڕەوتی سیاسی چەپرەو شۆڕشگێڕانەی خۆی بەرجەستەو تۆمار کردووە:
هیچی تر لە توانامدا نییە بەهێمنی و ئارامی ئەوە بکەم
کە سەرتاپای دڵ و دەروونمی بە یەکجارەکی بردووە من گەردەلولێکم بێ وەستان هەڵدەکەم و دەگرمێنم.
ئەو پارچە هەڵبەستە نیگەرانی مارکس لە بەرامبەر ئەو ڕەوشە دەردەخات، کە چینی بۆرجوازی ئەڵمانیا بەتایبەتی و ئەوروپا بەگشتی لە کۆمەڵگادا هێناویانەتەدی و دەیانی وەک ئەو سیاسەتمەدارەی ناچارکردووە بیر لە ڕێگە چارەیەک بکەنەوە.
مارکس، بەپێی سەرچاوەکان لەسەرەتای ژیانی ئەکادیمیدا لایەنگیری ڕێبازی فەلسەفیی هیگل (دەستەچەپ)بووە، نەک هەر پەیوەندی لەگەڵ بزوتنەوە سۆسیالیستەکانی سەردەمی خۆیدا هەبووە بگرە ئەندامێکی کاراو چالاکی بزوتنەوەی سۆسیالیستی بووە، کە لەئەنجامی دەرکەوتەکانی شۆڕشی فەرەنسادا بەرپابوون و بڵاو بونەتەوە. بۆیە دوور ناڕۆیین ئەگەر بڵێن چەمکی شۆڕش، شۆڕشی سەرتاپاگیر، (چینایەتی) هەر لە سەردەمی دەرکەوتنی سەرەتاکانی بزوتنەوەی سۆسیالیستی فەرەنسایی دوای شۆرش تاوەکو بڵاوبوونەوەی مانیفێست ڕۆڵی سەرەکی لە هزرو نووسینەکانی مارکسدا گێڕاوە.
ڕەوشی ئەوسای ئەڵمانیا بە تایبەتی لە سەدەی نۆزدە زۆربەی هەرە زۆری سیاسەتمەدارە پێشکەوتنخوازەکانی ناچارکردووە ڕوو لە وڵاتی فەرەنساو سویسرا بکەن. مارکس کە لەژیانیدا دەرفەتی پێنەدراوە لە زانکۆ وەک مامۆستا کاربکات، ناچاربووە کاری ڕۆژنامەگەریی بکات و لەبەر ئەو نووسینانەی نووسیویەتی لە ڕۆژنامەکە بەدەرکردن دراوە یان ڕۆژنامەکە داخراوە. بۆیە ناچار بووە لە فەرەنسا جێگیر بێ. لەوێ زۆربەی سیاسەتمەدارە ناودارەکانی ئەوسای ناسیوەو چاوی بە فرەدریک ئەنگلز کەوتووەو کە تا دواساتی ژیانی دۆستێکی هەمیشەیی بووە.
بەپێی سەرچاوەکان. لەوێ لە ڕێکخراوی یەکگرتووی کۆمۆنیستەکان Bund der kommunisten (کە بە عەرەبی بە عوسبەی کۆمۆنیستەکان ناوبراوە) نزیک بۆتەوە هەر ئەوانیش لەساڵی (١٨٤٧ز) لە لەندەن داوایان کردووە پەیڕەو پرۆگرامێکیان بۆ دابنێ کە ڕەشنوسەکەی مانیفێستی لێدەرچوو چاپە ئەڵمانیەکەی ساڵی (١٨٣٧ز) بڵاوکراوەتەوە.
ماوەیەک پێشتر لەژێر فشاری کاربەدەستانی ئەڵمانیا سەرۆکی حکومەتی ئەوسای پاریس گیزۆ Guizot فرمانی دەرکردووە کە مارکس و هاینەو باکۆین و رووگە لە فەرەنسا دەربکات. بۆیە ناچاربووە ڕوو لە بەریتانیا بکات، ئەوەش شتێکی ئاسایی بووە چونکە لە ناوەراستی سەدەی نۆزدەدا پاریس مەڵبەندی سەرەکی  بزوتنەوەی سیاسی و سۆسیالیستی بووەو هەڕەشەی لە ڕژێمە فیودال و سەرمایەدارەکانی وڵاتانی تر کردووە. بەریتانیا لەلای خۆیەوە جۆرە ئازادی و دیموکراتیەک تێیدا جێگیر بوون. ئەو گەشتەی بەریتانیاو ئەو کتێبەی ئەنگلز لەسەر ڕەوشی چینی کرێکاری بەریتانیا نووسیویە ئاسۆی رۆڵی تیۆری ئابوری لە ژیانی سیاسی مارکس دا کاراتر کردووە.
٤. مارکس لە ژیانی سیاسیدا لەچەند بەرەیەکدا جەنگییوەو خەباتی کردووە:
بەتایبەتی لە هەردوو بەرەی فەلسەفەو سیاسەتدا. ئەگەر فەلسەفەکە پتر تیۆری بووبێ ئەوی دیکەیان ڕەوشێکی کردەکی هەبووەو مارکس بە کردەوە چالاکانە کاری تێدا کردووە.
لە فەلسەفەدا، ڕاستە لەسەرەتای ژیانی لاوێتی دا لە زانکۆ لایەنگیری گروپی هیگڵیەکان بووە، بەڵام بە تەواوەتی و بەوپەڕی تواناو لێهاتوییەوە دژی ڕێبازی ئایدیالیستی هیگڵ کاری کردووە. لە سیاسەتیش دا رووبەڕووی کۆنەپەرست و ڕێبازی ئاینی و کۆنەپارێزو سۆسیال دیموکراتەکانی سەردەمی خۆی بۆتەوە. بەهیچ جۆرێک ڕێبازی خەبات و تێکۆشانی ئاشتیانەو پەرلەمانی و سەندیکای پەسەند نەکردووە.
مارکس وەک خۆی و لایەنگیرانی دەڵێن بەسود وەرگرتن لە جیهاندیدی مەتریالیستی – ئەنترۆپۆلۆجی فۆیەرباخ میتودەی دیالێکتێکی هیگڵی لەلایەنە ئایدیالیستەکەی داماڵیوە، بەو شێوازە کە ئەگەر دیالێکتێک لەلایەن رابەری فەلسەفەی ئایدیالیستی ئەڵمان میتۆدی پرۆسەی پەرەسەندنی چالاکی هزر -گیان-ژیر Geist بووبێ لەلای مارکس ناوەڕۆک و روخساری مەتریالیستی پێبەخشراوە.
ئەو هەنگاوەی مارکس هاویشتویەتی ئەوە دەگەیەنێ کە پرۆسەی پەرەسەندنی مێژوو – کۆمەڵگا – دەوروبەری شێوازی دیالێکتێکی هەیە نەک هزرو ژیر! ئەگەر مرۆڤ قسەکانی مارکس بە ساکاری بنوسێ دەکرێ بگوترێ:
مێژوو پرۆسەیەکی نەسرەوتی پەرەسەندن و بەرەو پێشچوونە. بەڵام ئەو پرۆسەیە پابەندی میتۆدی دیالێکتیکی و هۆکاری مادی – ئابوورییە، فەلسەفەی هیگڵ – مارکس وتەنی – ئۆرتودوکسە – ئایدیالیستە کۆنەپارێزەکانەوە پتر لە دەریای بێ بنی ئایدیالیستیدا نقوم کراوە بەوەی کە ئەرکی سەرەکی فەلسەفەی هیگڵیان لەوەدا بەدیکردووە کە دەبێ بەشێوەکی سەرەکی خۆی بەمێژووی رابردوەوە خەریک بکات و سەرگەرمی پاساودانانی رابردوو بێ. بەڵام بەلای رابەری دیالێکتیکی مەتریالیزمەوە، فەلسەفەی هیگڵ کاتێک سودبەخش دەبێ ئەگەر لەو ئاراستەیە رزگار بکرێت و لەگەڵ دواڕۆژدا بخرێتە نێو دوو تای یەک تەرازووەوە، لەگەڵ فاکتەرە داهاتە ئابوری و کۆمەڵایەتیەکان بگونجێ و بێتەوە!.
٥. گەورەترین کێشەیەکی سەدەی نۆزدە کە رووبەڕووی کۆمەڵگاکانی ئەوسای رۆژئاوای ئەوروپاو دوورگەکانی بەریتانیا بۆتەوەو مارکس بەچاوی خۆی دیویەتی و کۆششی چارەسەرکردنی کردووە، کێشەی کۆمەڵایەتی بووە. ئەو کێشەیە بەلای ئەو فەیلەسوفە سیاسەتمەدارەوە سروشتێکی چینایەتی هەیەو کلیلی چارەسەرکردنەکەشی ئابوری و خەباتی چینایەتی یە.
بەریتانیا مەڵبەندی بەسەنعاتکردن و داهێنانی فابریک و کارخانەو کۆمپانیای جۆربەجۆر بووەو لەوەوە سەرمایەداری پەیدابووە. ئەو گۆڕانە گرنگە لەسەرەتادا پڕشکی بەر پاوانەکانی فەرەنساو بەلجیکا BeLgien کەوتووەو ئاگری لەدەشتی فیودالیزم بەرداوە.
هەروەها ئەو دیاردەیە لەلای خۆیەوە ژیان و پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانی بەلایەکی دیکەدا بردوە بۆیە، ئەگەر ڕۆڵی شۆڕشی فەرەنسای ساڵی (١٧٨٩ز)ش لەبەرچاو بگرین، ئەو ڕەوشە دێتە بەرچاو کەسایەتی مارکس، کە ئەوسا پەیڕەوی کردووە پاساو دەداتەوە کە دەکرێ بەو شێوەیە بدرێت:
شۆڕشی پیشەسازی (سنعات)ی بەریتانیاو شۆڕشی فرە رەهەندی فەرەنساو فەلسەفەی ئەڵمان ئەمجامێکیان لێکەوتۆتەوە لە کۆمەڵگاکانی ئەوسادا کەم تا زۆر بەرجەستە بوون بریتی بووە لەدابەش بوونی رەوشی پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان بەسەر دووبەرەدا:
بەرەی دەسەڵاتدارە دەستڕۆیشتوەکان (سەرمایەداران)و بەرەی رەش و ڕووت و کەم دەرامەتی کارگەران (پرۆلیتێر). لەبەرامبەر ئەو ڕەوشەدا کە ژیانی خەڵکی شێواندوە چەندین ئاراستەو بزوتنەوەی رەهەند جیاواز دەرکەوتوون تیۆری و پەیڕەو پرۆگرامیان داناوە کە بەگشتی بریتی بوون لە جیهاندیدی سیاسی و ئابوری و ئایدیۆلۆجی رابەرەکانیان و رەخنەیان لەو ئەنجامانە گرتووە کە بەهۆی سنعات کردنی کۆمەڵگاوە کەوتونەتەوە. ئەو مۆدێلانەی ڕەنگیان ڕشتوە بریتی بوون لەچەند کۆششێک بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشە ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئاکارییانەی لەئەنجامی وەرچەرخانی رەوشی زەراعەت – دەرەبەگی بەرەو بەرهەمی ئابوری و کۆمەڵگای بۆرجوازی – سنعات و پیشەسازی.
سیاسەتمەداری ئینگلیز رۆبەرت ئۆوین owen خۆی خاوەندی کارخانەو فابریک بووە کۆشاوە بێ دادی کۆمەڵایەتی لەرێگای کارو چالاکی سەندیکاو کۆمەڵەی کارو بەرهەمی هەرەوەزیی Genossenschaft یەکلایی بکاتەوە.
لە فەرەنسادا بۆ بەلایەکدا خستنی کێشە کۆمەڵایەتیەکان سان سیمۆن و فۆرێی و پرۆدون هەریەکە لەلای خۆیەوە مۆدێلێکی پێشکەشکردووە:
بەلای سان سیمۆنەوە ئابوری هۆکاری پەرەسەندنی کۆمەڵگا بووە. فۆرێی Fourier هەوڵی دادپەروەریی دابەشکردنی شت و مەک و بەرهەمی داوە، گوایە ئەو دابەشکردنە چارەسەری کێشەکە دەکات. پرۆدون کە مارکس بەتوندی رەخنەی لێ گرتوە، لەو باوەڕەدا بووە کە (ماڵ و موڵکی تایبەتی سەرمایەدارییەکان دزییەکی ئاشکرایە)!.
لە ئەڵمانیا فێردیناند لاساڵ پارتێکی دامەزراندووە دواتر بە سۆسیال دیموکرات ناسراوە، بە تەواوەتی پشتی کردۆتە شۆڕش و خەباتی چینایەتی و پەنای بردۆتەبەر سندوقی هەڵبژاردن و تێکۆشانی ئاشتیانەی دوور لە توندوتیژی. دەبوو مارکس لە بەرامبەر ئەو مۆدێل و تیۆری و پرۆژە سیاسیانە بیروڕاو بۆچوون و هەڵوێستی خۆی دەرببڕی. بەلای مارکسەوە ئەو مۆدێلانە لەچوارچێوەی رازو نیازو هیواو ئاوات ناچنە دەرەوە کە ئەو بە یۆتۆپی ناوی بردوون، چونکە دەست ناخەنە سەر شوێنی راستەقینەی ئێش و ئازارو برین و نەخۆشیەکەو رێگا چارەسەری زانستی فەرامۆش دەکەن! مارکس وای بۆ چووە کە پەرەسەندنی  پەیوەندییە فرە لایەن و رەهەندە کۆمەڵایەتییەکان ئەنجامێکی بەرچاوو ڕوون ئاشکرای خەباتی چینایەتی. تێکۆشانی چینەکان کە پێکهاتەی سەرەکی کۆمەڵگان دەستەبەری ئەو پەرەسەندن و گۆڕانانەی دەبێ. سەردەمی ئەو سیاسەتمەدارە کە قۆناغی جێگیربوونی دەسەڵاتی سەرتاپاگیرانەی سەرمایەداری بووە کۆمەڵگا بەسەر دوو چینی بۆرجوازی و چینی کرێکار کە ئەو بە پرۆلیتێر ناوی بردووە دابەشبووە. لێرەوە دەچینە نێوبەشی دووەمی نووسینەکەمان:

دووەم: ناوەرۆکی مانیفێست:
مانیفێست ئەگەرچی نامیلکەیەکی بچوکی (٥٤) لاپەرەییە (چاپی ئەڵمانی)، ئەوا لەخۆیدا، بێ ئەگەرو گومان، سەرچاوەیەکی لەبن نەهاتووی پشتبەستوە بەشیکردنەوەی زانستی کۆمەڵگاو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و چینایەتییەکان سەردەمی خۆی. بەڵگەو قەباڵەیەکی بەنرخی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆجی و فەلسەفەی کۆتایی قۆناغی فیودالیزم و سەرهەڵدان و جێگیربوونی سەرمایەداریەو تاوەکو ژیان مابێ بایەخ و گەرم و گوڕی لەدەست نادات:
کتێبەکە بەگشتی لە پێشەکی و چواربەشی سەرەکی پێکهاتووە، هەوڵی ساغ کردنەوەو جێگیرکردنی لێکدانەوەو شرۆڤەکردنی مەتریالیستانەی پرۆسەی بەرەوپێشچونی مێژوو پەرەسەندنی کۆمەڵگاو پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنان دەدات. بەوەشدا خۆی لە ڕێبازە سۆسیالیستەکانی تر جیادەکاتەوە پێ لەسەر گرنگی و ناچاریی خەباتی چینایەتی کرێکاران (پرۆلیتێر) دادەگرێ. ئەو خەباتە چینایەتیە راستەقینەترین ڕێگایە کە ئاوات و ئامانجی کرێکاران و تێکڕای مرۆڤایەتی پێشکەوتنخواز بەدیدەهێنێ لەوەدا کۆتایی بەدەسەڵاتی سەرمایەداری و چەوساندنەوەی چینایەتی دەهێنێ و سەرتاپای کۆمەڵگە ڕزگار دەکات. دەستەبەری ژیانێکی دواڕۆژ دەبێ کە ئارام و دوور لە هەژاری و نەداری و برسێتی و ترس و دڵەڕاوکێ بێت. بەشەکانی مانیفێست بەو جۆرە دابەشکراون: بۆرجوازی و پرولیتێرەکان (ل:٢٤-٣٤)، پرۆلیتێرو کۆمۆنیستەکان لە (ل:٣٥-٤٢)، ئەدەبی سوسیالیستی و کۆمۆنیستی لە (ل:٤٣-٥٢)، هەڵوێستی کۆمۆنیستەکان بەرامبەر بە پارتە جیاوازەکانی ئۆپۆزیسیون٤ (ل:٥٣-٥٤).
لە پێشەکییە کورت و پوختەکەی پێش بەشی یەکەمدا مانیفێست بزوتنەوەی کۆمۆنیستی بە خێوێک نیشانداوە کە لە ئەوروپا دێ و دەچێ و سەرجەم هێزە کۆنەپەرستەکانی توشی ترس و لەرزو دڵەڕاوکێ کردووە، بۆیە ناچاربوون دژی یەکبگرن، ئەو هێزانە بریتی بوون لە پاپ، قەیسەر، مێتەر نیخ، گیزو، فەرەنساییە رادیکاڵەکان و پۆلیسی ئەڵمان. لەو رەوشەوە دەگاتە ئەوەی دوو خاڵ (ڕاستی) دیارو دەستنیشان بکات:
١.کۆمۆنیزم لەلایەن هەموو هێزەکانی ئەوروپاوە وەک هێزێک ناسراوەو دانی پێدانراوە.
ئەو دانپێدانانە واپێویست دەکات کە کۆمۆنیسەکان:
٢.جیهاندیدی خۆیان، ئامانج و مەبەستەکانیان لەبەردەم تێکراو سەرانسەری دنیاو جیهان بەراشکاویی و کراوەیی دەرببڕن. ئەو ئەرکە وا پێویست دەکات لە بەرامبەر ئەفسانەی خێوی کۆمۆنیزم مانیفێستێکی پارتیەکە رابگەیەنرێ:
یەکەم: بۆرجوازی پرولیتێرەکان
١- بەشی یەکەمی مانیفێست بەڕستەیەک بگرە بە شاڕستەیەک دەست پێدەکات بە باوەڕی من جوانترین دەستەواژەیەکە تائێستا لە ئەدەبی فەلسەفەی سیاسی دا گوترابێ و نووسرابێ:
(مێژووی نووسراوەی هەموو کۆمەڵگاکان تا ئێستا بریتی بووە لە مێژووی خەباتی چینایەتی) .
(چاپی ئەڵمانی)
بەپێی ئەو ڕستەیە، کە تێزەیەکی سەربەخۆیە، ئەگەر مرۆڤ سەرنجی مێژووی کۆمەڵگا بدات، لەو رۆژەوە تۆمارکردن پەیدابووە، بۆی ڕوون دەبێتەوە مرۆڤایەتی بەو جیاواز بووە هەمیشە لە چەوسێنەرو چەوساوە، لە ئاغاو نۆکەر (مسکێن)، دەسەڵاتدارو بێدەسەڵات (ژێردەستە)، لەم سەردەمەشدا (سەدەی نۆزدە کە مارکس تێیدا ژیاوە) کۆمەڵگا لەدوو کرێکار (پرۆلیتێر)و سەرمایەدار پێکهاتووە.
لێرەشدا وشەی بۆرجوازی و پرۆلیتێر بەکارهێنراون. دەبێ بەلای نووسەرانی مانیفێستەوە سروشتی و تایبەتمەندی ئەو دوو چەمکە – چینە چی بن؟ لە پەراوێزی هەمان پەڕەگرف-لاپەرەی ئەنگلز نووسیویەتی دەڵێ:
وا لە بۆرجوازی دەگەیشترێ کە چینی مۆدێرنی سەرمایەدارەکانن و خاوەنی ئامڕازەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتین سودو کەڵک لە کاری بەکرێ وەردەگرن.
پرۆلیتێر ئەندامی چینی مۆدێرنی کرێکارانە، لەبەر ئەوەی خاوەنی هیچ ئامرازێکی بەرهەمهێنان نییە، بۆ ئەوەی بتوانێ بژی، ناچارە هێزی کارکردنی خۆی بفرۆشێ.
ئەو ڕەوشە تایبەتمەندی جیاوازی بەهەردوو چینەکە بەخشیوە. بۆرجوازی هاوچەرخ بەرهەمی پرۆسەیەکی دوورو درێژی گۆڕان و پەرەسەندن و گەشەکردنە، لەبەرامبەر زنجیرەیەک چاککردن و گۆڕان و پەرەپێدانی جۆری بەرهەم و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان. ئەو پەرەسەندنەی مەڵبەندی ئابوری بۆرجوازیەت پێشکەوتنێکی هاوتەریبی سیاسی لەگەڵ خۆیدا هێناوەو بەدەستهێنانی دەسەڵاتی دەوڵەتی بۆ دابینکردووە.
ئەوەش دەرفەتی داوەتەدەست پلەو پایەی خۆی جێگیرتر بکات و پەیوەندییە ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئاینییەکانی پێش خۆی (دەرەبەگی، پاتریاکی...)وردە وردە لاواز بکات و لەناویان بەرێ. دوای ئەو پێناسەیە مانیفێست ئەو خاڵانە بۆ بۆرجوازیەتی سەدەی نۆزدە تۆمار دەکات.
کۆمەڵگای نوێی بۆرجوازییەت کە لەسەر بنەمای داروپەردووی کۆمەڵگای لەناوچوی دەرەبەگی پەیدا بووە، جیاوازی و ناکۆکی چینایەتی لەناو نەبردوە بەڵکو چەند چینێکی نوێ و چەند هەلومەرجی نوێی چەوساندنەوەو چەند شێوازێکی نوێی تێکۆشانی لە جێگا کۆنەکە داناون.
بۆرجوازی، سەرمایەداری (مارکس هەردووکیانی بەیەک واتا بەکارهێناوە) لەچاو سەردەم و چینەکانی پێش خۆی ڕۆڵێکی شۆڕشگێڕانەی لە مێژوودا گێڕاوە، مانیفێست گوتویەتی:
(بۆرجوازییەت لە ماوەی کەمتر لە سەد ساڵ دەسەڵاتی چینایەتیەکەیدا چەند هێزێکی بەرهەم هێنانی داهێناوە لە ژمارەو چونیەتی و زەبەلاحیاندا لەسەرو هەموو ئەوانەوەن کە نەوەکانی رابورد هەموو پێکەوە بەتێکڕایی دایانهێناون .........چ سەدەیەکی رابردوو پەی بەوە بردوە ئەو جۆرە هێزانەی بەرهەم هێنان لە ناخی کاری کۆمەڵایەتیدا شاردراونەتەوە. )
٢. ئەو داهێنانەی ئەو چینە وەنەبێ ئەنجامی نالەباری بەدوادا نەهاتبێ بۆیە هەر لەهەمان بەشدا مانیفێست راشکاوانە ئاماژە بە دووخاڵ دەکات: بەرگی سودو قازانج بە بەر پێزوێیەکاندا دەکات و چەکەکانی رووبەڕووی خۆی دەبنەوە:
- تەنانەت دەستی گۆڕانی گەیاندۆتە ئەو لایەن و شوێن و پلەو پایانەی کە پێشتر بەچاوی پیرۆزو ڕێز لێنانەوە تەماشایان کراوەو بەرگێکی ماددی –ئابوری- سودو قازانجی بە بەرداکردون. مانیفێست وتویەتی:
(بۆرجوازیەت تێکڕای ئەو چالاکی و کاروپیشانەی ڕێزیان لێ دەگیراو بە پیرۆز دادەنران لە رێزو پیرۆزی خستون و ئەو بەرگەی لەبەر داماڵیون. پزیشک و دادوەرو کەشیش و شایەرو زانای هێناوەتە ڕیزی ئەوانەی بە موچەو کرێی ڕۆژانە خزمەتی خۆیانی پێدەکات).
- خاڵەکەی تر ئەوەیە کە دواڕۆژ هی چینی پرولیتێرە (کرێکاران). بۆرجوازی بەو کردارانەی دەیکات و بەو سیاسەتە ئابورییەی پەیڕەوی دەکات ئەو بنەمایە هەڵدەتەکێنێ.
کە لەسەری وەستاوەو گۆڕهەڵکەنی خۆی کە کرێکاران چەکیان دەداتە دەست !. مانیفێست دەڵێ:
- لەگەڵ گەشەکردنی پیشەسازی و سنعات و فابریکە زەبەلاحەکان ئەو بنەمایەی بۆرجوازی لەسەری وەستابوو دەبووە مایەی ئەو بەرهەمە زۆرو زەبەندەی دەستگیری  دەبوو هەڵدەتەکێ و لەناودەچێ.
ئەو خۆی گۆڕهەڵکەنەکانی خۆی دروست دەکات هۆکاری گۆڕانیان دەداتە دەست. لەناوچونی خۆی و سەرکەوتنی مسۆگەری پرۆلیتاریان لەهەمانکاتدا ڕووداوێکی ناچارییەو هەردەبێ ببێ.

بەشی سێیەم:
پرۆلیتێرو کۆمۆنیستەکان
١. لەبەشی یەکەمدا باسی ناکۆکی و ململانێی نێوان هەردوو چینی دژ بەیەکتر کە شیروتیر لە یەکتر دەسون:
چینی بۆرجوازی و چینی پرۆلیتێرو چۆن ئەرکێکی مێژوویی کەوتۆتە ئەستۆی چینی دووەم بەوەی کە خۆی رزگارکرد تەواوی کۆمەڵگاش رزگار دەکات و جەورو ستەم ناهێڵی، لەو بەشەدا باسی پەیوەندی دەستیاوی دۆستانەو چارەنوسیی نێوان پرۆلیتێرو کۆمۆنیستەکان دەکات و هەوڵدەدات وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە:
- ئەرکی سەرەکی پرۆلیتێر لە سایەی ڕژێمی بۆرجوازی سەرمایەداریدا چییە؟
- پەیوەندی نێوان کۆمۆنیست و کرێکار چۆن دەبێ و چۆن هەڵبسەنگێنرێ؟
- جیاوازی نێوان ئاراستەو هەستی نەتەوەیی و نێونەتەوەیی چییە؟
- بۆچی دەبێ موڵکدارێتی بۆرجوازی لەناوببرێت؟
- ئایا بە لەناوبردنی موڵکدارێتی ئازادیش لەناو ناچێ؟
- ڕۆڵی پارتی کرێکاری چیە؟
هەر لە سەرەتاوە، وەک دەردەکەوێ، مانیفێست هەستی بەو رەخنانە کردووە کە لە بزوتنەوەی کرێکاری و پەیوەندی بە کۆمۆنیستەکان و هەڵوێستیان بەرامبەر ڕژێمی لە ئارادابووی سەرمایەداری گیراوە، بۆیە قسە لەوە دەکات کە کۆمۆنیستەکان لە بەرامبەر پارتیە کرێکارەکاندا پارتیەکی سەربەخۆیان نییە مەبەستیان نییەو سەرگەرمی ئەوەنین بەهۆی چەند بنەماو چوارچێوەیەکەوە ڕەنگی مۆدێلی بزوتنەوەی پرۆلیتێر بڕێژن چونکە هیچ بەرژەوەندی سودو قازانجێکیان نییە لە هی تێکڕاو سەرجەمی پرۆلیتاریات جیاواز بێت. ئەو پرسیارەی لێرەدا بەبیردا دێت و لەوەدەچێ مانیفێست وەڵامی دابێتەوە. ئەگەر هەردوولا یەکشت بن ئەو جیاوازی ناوو بزوتنەوەیە لەچیەوە هاتووە؟ ئەگەر نا بۆ نابن بە یەک و یەک ناونیشان هەڵنابژێرن؟ وادیارە جۆرە جیاوازییەک لەنێوان بزوتنەوەی کرێکاران و کۆمۆنیستەکاندا هەبووە بۆیە مانیفێست لەهەمان پەرەگرافدا گوتویەتی:
کرێکار لەهەر جێگایەک بێت هەر کرێکارەو سودو قازانجی یەکەو مەسەلەی نەتەوەیی لێرەدا هیچ رۆڵێک ناگێڕێ و بەهەند دانانرێ:
(کۆمۆنیستەکان تەنیا هەر بەوە لە پارتیەکانی تری پرۆلیتێرەکان جیادەکەنەوە کە لە ناکۆکی جیاوازی نەتەوەیی نیو پرۆلیتێرە سودو قازانجی ناکۆکیی هاوبەشیان لەبەرچاو دەگیرێ و ئەو سودو قازانجە بەهەند دەزانێ کە پابەندی نەتەوایەتی نییە، لەلایەکیترەوە بەوە جیاوازە کە لە تێکۆشانی نێوان پرۆلیتێرو بۆرجوازیدا نوێنەرایەتی سودو قازانجی تێکڕای سەراپای بزوتنەوەکە دەکات).
 ئەو بڕیارو قسەیەی مانیفێست دەکرێ بەجۆرە لێکبدرێتەوە:
- لەلای مرۆڤی بیروباوەڕ کۆمۆنیست بەهیچ جۆرێک کێشەی نەتەوایەتی  کێشەی سەرەکی نییە، کرێکار هەر کرێکارە بەبێ هەند زانینی نەتەوەکەی و سەر بە چ وڵات و نەتەوەیەکە.
چونکە چارەنووس و ئەرک و مافیان، لە چوارچێوە گشتیەکەداو لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی خۆیی و بابەتی هەروڵاتە، هەریەکەو لەیەکتر جیاناکرێتەوە.
- دەکرێ ئەو قسەیە بەوە دابنرێ کە سودو قازانجی کرێکار لەوەدایە هەڵگری هەست و نەست و بیروباوەڕیی نەتەوەیی بێ. تەنیا کرێکارانی وڵاتانی تر دروست و یارین.
- لەکێشەی نێوان کرێکارو پرۆلیتێردا کۆمۆنیستەکان دۆستی لایەنگیری بزوتنەوەی کرێکارانن.
٢. ئەرکی چارەنوسساز کەوتۆتە ئەستۆی کرێکار، چینی سەرمایەداری دەسەڵاتداریش، بە قسەی مانیفێست، هەر لە سەرەتاوە وردە وردە هەنگاو بە هەنگاو ڕەنگی چارەنوس و دواڕۆژی خۆی دەڕێژێ. بۆیە ئەرکە هەرە گرنگ و هەنوکەیی کۆمۆنیستەکان، کە لەوە دەچێ بە بیروبۆچونی مانیفێست، تیۆریست و هەڵگری ئایدیۆلۆجی ڕوون و ئاشکرابن لەنێو چینی ڕەش و ڕووتی کرێکاراندا، ئەوەیە پرۆلیتێر ڕێکبخرێ، لەچینێکدا کۆبکرێنەوەو خەبات و تیکۆشانیان بەرەو روخاندنی ڕژێمی حوکمڕانی بۆرجوازی-سەرمایەداری ئاراستە بکرێت و پرۆلیتێر دەسەڵاتی سیاسی دەوڵەت بگرێتە دەست.
ئەو پرسیارەی بەبیردا دێت: چۆن کۆمۆنیستەکان، بە بۆچونی مانیفێست ئەو ئەرکە گرینگەیان جێ بەجێ دەکەن:
ئەرکی ڕێکخستنی ڕیزی کرێکاران و ڕوخاندنی ڕژێمی سەرمایەداری و گرتنەدەستی جڵەوی دەسەڵاتی سیاسی دەوڵەت؟
شۆرشی فەرەنسا لە سەردەمی خۆیدا ئەرکێکی گرنگی جێ بەجێ کردووە:
بۆ سودو قازانجی بۆرجوازیەت بنەمای موڵک و ماڵی تایبەتی چینی دەرەبەگی (فیودالیزمی) لە ناوبردووەو هەڵیوەشاندۆتەوە.
ئایا دەکرێ دوای گەشەکردنی هۆشیاری چینایەتی و ڕێکخستنی پرۆلیتێر لەنێو پارتێکی سیاسیدا، هەمان هەڵوێستی لەبارەی موڵکدارێتی بۆرجوازییەوە هەبێ؟ ڕەنگە بێ وەڵامی ئەو پرسیارە پەیوەندی بەوەوە هەبێ: ئایا لەباربردنی موڵکدارێتی بۆرجوازی لە خۆیدا ئامرازە یان ئامانجە؟ چ پەیوەندییەک لەنێوان موڵکدارێتی تایبەتی و هی بۆرجوازیدا هەیە؟
مانیفێست هێزی چینی کرێکار لە هۆشیاری چینایەتی و خۆ ڕێکخستنیاندا دەبینێ. ئەو دوخاڵەش بەڕێک و پێکی ئاڕاستەی ئامانجە سەرەکیەکەیان دەکات.
لەلایەکی دیکەوە ئابوری و موڵک و ماڵ و موڵکدارێتی و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و دەسەڵاتی سیاسی سیمبولی هێزو توانای چین و دەسەڵاتی سەرمایەدارین. بۆیە جگە لە خەبات و کۆششی کرێکاران دەرهێنانی موڵک و ماڵی تایبەتی لەژێر دەستی بۆرجوازیەکان هەنگاوێکی گرنگ و بگرە سەرەکی کۆتایی پێهێنانی دەسەڵاتی سەرمایەداری و لەناوبردنی ڕژێمەکەیەتی.
بەلای مارکسەوە، بۆرجوازیەت بەچین و سەرمایەوە پەرەدەستێنێ و گۆڕانی بەسەردا دێت، ئەوەش دوو دیاردەی لێدەکەوێتەوە: پتر بوونی سەرمایەو دارایی و دەسەڵاتی بۆرجوازیەت، لەبەرامبەر پتر پەرەسەندنی پرۆلیتێر کە چینی کرێکاری مۆدێرنە، ئەو پەرەسەندنە وادەگەیەنێ کە ئەو چینە پتر لە جاران ناچاریی کاربکات بۆ ئەوەی بژی!
وێڵ بێ بەدوای دۆزینەوەی ئیش و کاردا، خۆ ئەگەر کاری دۆزیەوەو دامەزراو دەستی بە کارکردن کرد لەلایەکەوە پتر بوونی سەرمایەو دارایی سەرمایەداران و لەلایەکیترەوە دیاردەی نامۆیی Entfremdung خۆی لێدەکەوێتەوە. ئەو نامۆیە لەدەستدانی مرۆڤایەتی مرۆڤە! لێرەدا پێویستە چی بکرێت بۆ ئەوەی ئەو ڕەوشە نالەبارە بگۆردرێ، نامۆیی و بەدبەختی کرێکاران کۆتایی پێ بهێنرێت؟ کۆتایی بەو پەیوەندییەی چەوسێنەرو چەوساوە بێت؟ بەلای مانیفێستەوە ئەو وەڵامە لە دوو بەش پێکهاتووە:
هەڵوەشاندنەوەی بنەمای مەڵکدارێتی تایبەتی سەرمایەداری.
گۆڕینی نەزمی لە ئارادابوو WeLtoordnug لەلایەن پرۆلیتێرەوە. بەو کارەش جەوهەری بوون و رۆڵی سەرەکی خۆی دەردەبڕێ و شکۆمەندی زەوتکراو بۆ مرۆڤ دەگەڕێنێتەوە.



بەشی چوارەم:
ئەدەبیاتی سۆسیالیستی و کۆمۆنیستی
لەو بەشەی مانیفێست دوو ئامانجی دیاریکراوی دەستنیشانکردووەو لە بارەیانەوە بۆچوونی خۆی دەربڕیوە:
چەندە جۆرە ڕێبازو ئاراستەی سۆسیالیستی هەیە؟
ئەو بابەتانە کامانەن کە لەم بارەیەوە، داکۆکی و گازندەو رەخنە کردن، نووسراون؟
بۆ ئەم مەبەستە ئەو بەشەی مانیفێست لە سێ خاڵ پێکهاتووە:
١. سۆسیالیزمی کۆنەپەرستی:
ئەو جۆرە ئاراستە سیاسیە لە سێ جۆر پێکهاتووە:
سۆسیالیزمی دەرەبەگی (فیودالی).
سۆسیالیزمی بۆرجوازی بچوک.
سۆسیالیزمی ئەڵمانی یان سۆسیالیزمی راستەقینە.
٢. سۆسیالیزمی کۆنەپارێز یاخود بۆرجوازی.
٣- سۆسیالیزم و کۆمۆنیزمی ڕەخنەگریی – یۆتۆپی.
ئەگەر مرۆڤ بەوردی سەرنجی ئەو بەشەی مانیفێست بدات و لێی رابمێنێ بۆی ڕووندەبێتەوە کە بووە بە بەشێک لە بزوتنەوەی سیاسی ئەو چالاکییە جۆر بەجۆرەی ئەو کاتە بە سۆسیالیزم ناوبراوەو چۆن بە نووسین و گوتارو تیۆری بەرەنگاری ڕژێمی کاربەدەستی ئەوسای سەرمایەداری بونەتەوە. مارکس بەگشتی تیرەی رەخنەو توانج دەگرێتە گشتیان و چەندین تۆمەت دەخاتە پارسەنگیانەوە.
ویستویەتی ساغی بکاتەوە ئەو بزوتنەوە بەناو سوسیالیستیانە ئەو رێگایەی دەیگرنەبەرو ئەو میتۆدەو شێوازەی پەنای بۆ دەبەن و بەو ئامانج و دروشمەی هەڵیانگرتووە لە توانایاندا نییە کۆتایی بە ڕژێمی چەوسێنەری دژی بە مرۆڤی ناسراو بە سەرمایەداری لەناوبەرن.
مانیفێست بەشێوەیەکی بەرچاو قسە لە هەردوو ئاڕاستەی:
سوسیالیزمی بۆرجوازی بچوک و KLeinbugerLiche سۆسیالیزمی یوتۆپی دەکات.
لایەنی لەبارو نالەباریان دەردەخات و ئینجا ئەو بڕیارە دەدات کە هەردووکیان دوورن لەوەی بتوانن کێشەی سەرەکی کۆمەڵگا لە سایەی ڕژێمی سەرمایەداریدا چارەسەری بکەن. دەربارەی بۆرجوازی بچوک مانیفێست گوتویەتی:
راستە ڕابەرانی سۆسیالیستی بۆرجوازی بچوک لە نووسینەکانیاندا (بەوپەڕی قووڵی و وردییەوە ناکۆکییەکانی نێو پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی نوێیان توێ توێ کردووە، پەردەیان لەسەر پێدا هەڵگوتنە ناڕاستەکەی ئابوریناسان لاداوە. بەجۆرێک کە بەلایەکدا خەرانەبێت کارو ئەنجامە کاولکارییەکانی میکانیزەکردن و دابەشکردنی ئیش و کارو کۆبوونەوەی پارەو سەرمایەو زەوی و زار، پترو زیادبوونی بەرهەم لە سنوربەدەر، قەیران  و تەنگژەکان و ناچاریی لەناوچوونی بۆرجوازی بچوک و جوتیارو وەرزێرە بچوکەکان، هەژاری و دەستکورتی پرۆلیتێرەکان...... جەنگی نەتەوەو میللەتان لەنێوخۆیاندا، پەککەوتنی داب و نەریتی کۆن و پەیوەندییە خێزانیەکان و نەتەوە کۆنەکانیان ساغ و پشت راست کردۆتەوە). لەگەڵ لایەن و ڕەهەندی لەباری جیهاندیدی بۆرجوازی بچوک، مانیفێست بێ باریی دوودڵیی و ڕاڕایی و بێ بڕیاری بەلایەکدا خەرانە دەخاتە پارسەنگی ئەو چینەوە. مانیفێست وای بۆ دەچێ کە سروشت و پێکهاتەی وردە بۆرجوازی بەو جۆرەیە، هەندێکجار چەند نووسەرێک پەیدا دەبن و بە نووسین و هەڵوێست دژی ڕژێمی سەرمایەداری و بەپێی شێوەی بیرکردنەوەیان کە خۆیان لە بنەماڵەی سەرمایەداری بچوک و جوتیارییەوە هاتوون، لایەنگیری پرۆلیتێرەکان دەکەن و ڕەخنە لە سەرمایەداران دەگرن و گازندەیان دەکەن، بەڵام بەپێی پێکهاتەیان و هەلومەرجی ئایدیۆلۆجی و سیاسی و ئابورییان ئەندامانی ئەو چینە لەنێوان هەردوو چینی بۆرجوازی و پرولیتێر ئەم بەرو ئەوبەر دەکەن و خەریکی خوارو سەرکردن دەبن. بۆیە بزوتنەوەی پرولیتێر نابێ پشت بە ئەندامانی ئەو چینە ببەستێ.
مانیفێست سیاسەتمەداران: سان سیمون، فۆریی، ئۆوین بەرابەری سۆسیالیستی یۆتۆپی دادەنێ. ئەو سێ سیاسەتمەدارە هەلومەرجی خۆیی و بابەتی ڕۆژئاوای ئەوروپاو بەریتانیا هۆکاری بۆچوون و تیۆرییە یۆتۆپیەکان بووە. هەلومەرج و ڕەوشە ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆجی ئەوسا دەرفەتێکی تری نەداوەو لەوە بەولاوە نەکراوە بۆچونێکی دیکەی لێ بکەوێتەوە بۆ نموونە:
پلەو پایەی چینی پرۆلیتێرو فابریک و کارخانەو ژیانی ئابوری و پەرەسەندنی سەرمایەداری ئەوسا بەو پێیە نەبووە شتێکی دیکەی لێ بکەوێتەوە. مانیفێست گوتویەتی کە لەگەڵ خەت و خاڵدانی سەرمایەداریدا چینی پرۆلیتێر بەتەواوەتی پێگەیشتووەو ڕێک و پێک بووە:
لە کۆتایی شکستهێنانی کۆمەڵگای دەرەبەگیدا .... ڕوخساری چینایەتی GestaLt پرۆلیتێر خۆی بە تەواوەتی پەرەی نەستاندبوو، هەروەها هەلومەرجە مەتریالیەکان بەپێی پێویست لەئارادا نەبوون، بۆیە بە ئامانج نەگەیشتوون.... .
ئەو چینە بەرهەمی قۆناغی سەرمایەدارییە. ئیتر ناوەرۆکی ئەدەبی ئەو قۆناغە بە کۆنەپەرست ناودەبرێ چونکە داواکارییەکان لەوەدا کۆبوونەتەوە: دەست پێوەگرتنێکی گشتی و یەکسانی و بەرامبەرییەکی کاڵ و کرچ.
ئەو قسەیەی مانیفێست دوو خاڵی لێدەکەوێتەوە بە ئاسانی پاساو نادرێتەوە:
١. سۆسیالیزمی یۆتۆپی لە قۆناغێکدا سەریهەڵداوە جۆرە ئەدەب و نووسین و تیۆرییەکی بەرهەمهێناوە بە کۆنەپەرستی reaktionar ناوی بردووە کەچی لەلایەکی دیکەوە:
٢. ئۆباڵی ئەستۆی ڕابەرانی ئەو ڕێبازە لادەداو گەردنیان ئازاد ئەکات، چونکە هەلومەرجی ئەوسا هەرئەوەندەی هەڵگرتووەو هەر توانای ئەوەندەی هەبووە لێی بکەوێتەوە!
بەشی پێنجەم:
هەڵوێستی کۆمۆنیستەکان
لە بەرامبەر پارتە جۆربەجۆرەکانی ئۆپۆزیسیۆن
لەوبەشەدا مانیفێست کێشەیەکی وروژاندووە، گرنگ و سەرنجڕاکێشە:
کۆمەڵگا لەچین و توێژی جیاواز پێکهاتووە، پارتی و ڕێکخراوی سیاسی جیاوازیش هەن داکۆکی لەسودو قازانجی ئەو چینانە دەکەن. پارتی کۆمۆنیست لافی ئەوە لێدەدات کە نوێنەری سودو قازانجی کرێکارانە ئیتر دەبێ هەڵوێستی بەرامبەر بەو پارتی و ڕێکخراوانە چۆن دەبێ؟
کۆمەک و هاوکارییان بکات و بەرەیەکی پان و بەرینی کارکردنیان لەگەڵدا پێکبهێنێ؟
ڕکەبەریان بێت و خۆی بەتەنیا سەرگەرمی سیاسەت و تێکۆشان بێ؟
ئەگەر لەگەڵ پارتێکدا چووە نێو بەرەکەیەوە خۆی ڕابەری بەرەکەبێت یان ئەندامێک بێت بەرامبەر بەوانی تر، بەو واتایە ڕۆڵی ڕابەرێتی هەبێ یان نا؟
ئەوەی لێرەدا سەرنج ڕادەکێشێت مانیفێست لەو بەشەداو لە بەشەکانی پێشوتردا باسی چەند پارتێکی کرێکاران دەکات نەک تاکە پارتێک! جگە لەوەی بەلایەوە ئاساییە کە ئەگەر پارتی کۆمۆنیست لەگەڵ هەندێک پارتی تردا بچێتە ناو بەرەیەکی کارکردنەوە بێ ئەوەی باسی ڕۆڵی سەرکردایەتی پارتی کۆمۆنیست بکات، یان پێی لەسەر رۆڵی ڕابەری پارتی چینی کرێکاران دابگرێ! بەڵام، ئەگەرچی مانیفێست (لەبەرەی سیاسی دا) باسی ڕۆڵی سەرکردایەتی کۆمۆنیستەکان ناکات، بەڵام سورە لەسەر ئەوەی کە پارتی کۆمۆنیست لەو جۆرە بەرەیەدا نابێ ڕۆڵ و کەسایەتی خۆی لەدەستبدات و دەبێ هەڵوێست و قسەی خۆی هەبێ و دەستبەرداری ئەرکی ڕەخنەگرتن نەبێت. بۆ پشت ڕاستکردنەوەی ئەو قسەیە مانیفێست سێ نموونەی فەرەنساو سویسراو پۆلۆنیای هێناوەتەوە:
لە فەرەنسا کۆمۆنیستەکان لەگەڵ پارتی سۆسیال دیموکراتدا لەدژی کۆنەپارێزو بۆرجوازی رادیکال یەکیان گرتووە..... لە سویسرا کۆمۆنیستەکان پشتگیری رادیکاڵییەکان دەکەن، ئەوەش لە یادو بیرناکەن ئەو پارتە رادیکاڵە لە تاقم و دەستەی ناکۆک پێکهاتووە ....
لە پۆلۆنیا کۆمۆنیستەکان پشتگیری ئەو پارتە دەکەن کە شۆڕشی کشتوکاڵ و چاکسازی لە گوندو لادێ (زەراعەت) بەمەرجی رزگاری نەتەوەیی دادەنێ.
بەپێی ئەو هەڵوێستەی مانیفێست بوونی پتر لە یەک پارتی کرێکاران لە وڵاتێکدا ئاساییە مەرجیش نییە کۆمۆنیستەکان لە تێکۆشانی بەرەییدا ڕابەربن! بەو پێیە دەبێ کۆمۆنیستەکان لە هەموو شوێن و سەردەمێکدا UberaLL پشتگیری بزوتنەوە شۆڕشگێرەکان بکەن بۆ گۆڕینی ڕەوش و هەلومەرجی لە ئارادابووی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی .
لە کۆتایی ئەم بەشەدا کە خۆی کۆتایی مانیفێستیشە داوا لە کۆمۆنیستەکان دەکات کرمی دوو دڵی و گومان لەدڵ دەربکەن ڕاشکاوبن، لە دەربڕینی هەست و ئامانجیان سڵ نەکەن و نەترسن! ئەو مەبەست و ئامانجەشیان تەنیا لە رێگای تێکۆشانی ڕێکخراو پشت ئەستور بەهێز GewaLt دێتە دی. بەلای مانیفێستەوە کرێکار لە کۆت و پێوەندو هێزو بازوی کارکردنی بەلاوە هیچی تر شک نابات، هیچی تری نییە، بۆیە بە تێکۆشان هیچی خۆی، ناچێ و هیچ نادۆڕێنێ بەڵکو خۆی و سەرتاپای کۆمەڵگا رزگار دەکات! بۆیە داوا دەکات:
هۆ کرێکارانی هەموو ووڵاتان خۆتان یەکبخەن!
ئەنجام:
مانیفێست کە ساڵی (١٨٤٧ز) لە لەندەن نوسراوەو ساڵێک دواتر (١٨٤٨ز) چاپی ئەڵمانی بڵاوکراوەتەوەو ئێمە لێرەدا پشتمان پێی بەستووە، بەڵگە، قەباڵە، دۆکیۆمێنتێکی گرنگی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابوری و ئایدیۆلۆجی و فەلسەفەیە، کۆشاوە وەڵامی پرسیارە چارەنوسسازەکانی ژیان لە قۆناغێکی دیاریکراودا بداتەوە، ڕەنگی جیهاندیدێکی ڕێک و پێکی ئەوتۆ بڕێژێ هەڵوێست دەربارەی ڕابردوو ئێستاو دواڕۆژ دیارو دەستنیشان بکات. جگە لەوەی تیۆرییەکی ڕێک و پێکی فەلسەفەی مێژووی تێدایە، شرۆڤەی قۆناغەکانی پەرەسەندن و بەرەو پێشچوونی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەکات.
لەچوارچێوەی گشتی مانیفێستدا ڕێبازێکی فەلسەفەی مەتریالیستی سەرنج ڕادەکێشێ. ئەو ڕێبازە جیهاندیدێکی فەلسەفەیە لە چەمکی مەتریال (مادە)وە سەرچاوە دەگرێ.
ئەو مادەیە لێرەدا هۆکاری ئابورییە. لەگەڵ میتۆدی دیالێکتیکی بەیەکەوە گرێدراون.
بەپێچەوانەی ڕێبازی دووڕەنگی ئایدیالیزمی ڕێبازی مەتریالیزم دەکۆشێ جیهان بەتایبەتی و بوون بەگشتی بە (یەکەیەکی یەکگرتوو) فرە ڕەنگ لە ماددە پەیدابووی هەر هەبووی هەتا هەتایی هەردەمێنێ و لەناو ناچێ وێنا بکات. ماددەیەک نە سەرەتای هەیەو نەکۆتایی. نەپەیدا بووەو نە لەناودەچێ. مەتریالیزم لەلای مارکس، کە میتۆدی دیالێکتیکی خراوەتەسەر، جیهاندیدێکە بنەماو هۆکاری ئابوری بە بنەڕەتی هەموو دامەزراوەو پێکهاتە کۆمەڵایەتی و کەلتورییەکانی دادەنێ. لێرەوە لەو ڕێبازەدا باسی دوو دامەزراوی کۆمەڵگا کراوە:
سەرخانی کۆمەڵگا: Uberbau:
ئەو پێکهاتەیە تێکڕای ڕێکخراوو نەزمە سیاسی و کەلتوری و ئابوری و ئاینی و کۆمەڵایەتییەکان دەگرێتەوە.
ژێرخان Basis:
مەبەست لە ستراکتورو بنەماو پێکهاتەو دامەزراوەو ئابوری و کۆمەڵایەتی و تەکنیکەکانی کۆمەڵگایە. ئەگەر لایەنی یەکەم پتر بەلای هزرو تیۆری و ئایدیۆلۆجیدا بچێ دووەمیان پێکهاتە ماددەییەکانی لێ پێکدێت.
پشت ئەستور بەو بڕگەو دەستەواژانەی لە مانیفێستدا هاتوون و هەندێجار پێیان لەسەر داگیراوەو دووپات کراونەتەوە، مارکس لەچوارچێوەی ناونراو بە (مەتریالیزمی مێژووییدا) کە بریتیە لەو لایەنەی بنەماکانی مەتریالیزمی دیالێکتیک بەسەر کۆمەڵگادا جێ بەجێ دەکات، بەجۆرێکی تایبەتی مێژوو بەگشتی و مێژووی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵگا شرۆڤە کردووەو لێکداونەتەوە. بەلایەوە مێژووی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی پتر بەلای جەنگی دەستەو یەخەو ململانێ و خەباتی نێوچینەکانی کۆمەڵگادا شکاندویەتی. بۆیە ئاسایی بووە کە بڕیاردرابێ مێژووی کۆمەڵگا لە میژووی پەرەسەندن و گۆڕانی پشت ئەستوور بە قانون و بنەمای ئامرازەکانی بەرهەمهێنان (هۆکاری ئابوری) بەولاوە نەبووە. ئەو کۆمەڵگایەش بەپێی مێژووەکەی بەچەند قۆناغێکدا تێپەڕیوە تاوەکو گەیشتۆتە ئەو ڕەوش و قۆناغەی ئێستای، ئەو ناوەرۆک و ڕوخسارەی هەیەتی پێی بڕاوە. ئەو قۆناغانە بەوجۆرەن:
کۆمەڵگای سەرەتایی.
کۆمەڵگای بەندو کۆیلە.
کۆمەڵگای دەرەبەگی (فیودالیزم).
کۆمەڵگای سەرمایەداری.
کۆمەڵگای سۆسیالیزمی.
مانیفێست بەشێوەیەکی تایبەتی بایەخ بە قۆناغی سەرمایەداری دەداو بەهۆی شیکردنەوەو پشت ئەستور بە هەڵکەوت و فاکتە لە ئارادا بووەکانی سەردەمی مارکس دەکاتە ئەو ئەنجامەی کە پەرەسەندنی ناوەکی و دەرەکی سەرمایەداری، هەر خۆی ئەو ڕژێمە، دەبێتە مایەی لەناوچوونی خۆی و قۆناغێکی دیکە دێتە کایەوە. چونکە ئەو چەکەی کاتی خۆی دژی قۆناغی پێش خۆی بەکاری هێنابوو ئێستا، لەسەردەمی خۆیدا، رووبەڕووی خۆی دەبنەوە. بەهۆی پەرەسەندنی خێرای هێزەکانی بەرهەمهێنان و بەهۆی پەیوەندییە بەرهەمهێنەرە نوێیەکانی سەرمایەدارییەوە ڕەوشی ئابوری و موڵکدارێتی فیودالیزم (دەرەبەگایەتی) لاواز بووە، هەلومەرجێکی دیکە هاتۆتە ئاراوە: هەلومەرجی بەرهەمی زۆرو زەبەندی کۆمەڵگای ژێردەستی سەرمایەداری کە سروشتە کۆمەڵایەتییەکەی بەو جۆرە بووە:
ژمارەیەکی لە ئەندازە بەدەر کرێکار لە دام و دەزگاو کارگەو فابریکەکاندا کاریان کردووە، بەرهەمێکی لە سنور بەدەر، لەچاو قۆناغی پێشتر، لەگەڵ کەلوپەل و شتومەکی جۆربەجۆر بەرهەمهێنراوەو دروست کراون، بەڵام: بەرووبووم و بەرهەمی ئەو کرێکارانە تاقمێکی کەمی ئەو سەرمایەدارە خاوەن ئامرازو مەکینەکانی بەرهەمهێنان بردویانە ئەو پەیوەندییە لاسەنگ و ناکۆکەی بەرهەمهێنان بە ناکۆکی بنەڕەتی ڕژێمی سەرمایەداری ناو دەبرێ.
لەو ڕەوش و هەلومەرجەدا، بە بۆچونی نووسەرانی مانیفێست، ئەو پەیوەندییە ئابوری و سیاسیانەی بەرهەمهێنان دەبێتە مایەی پتر گەشەکردنی سەرمایەداری و دەگاتە چلە پۆپەو دواقۆناغی کە ئیمپریالیزمی پێدەگوترێ.
لەو قۆناغەدا ئیتر دەستدەکات بە داگیرکردنی وڵاتانی دیکە، ئەو داگیرکردنە چۆن هۆکاری هەیە مەبەست و ئامانجی دیارو ڕەنگ بۆڕێژراویشی هەیە:
دابینکردنی بازاڕی دەرەکی بۆ فرۆشتنی شت و مەک و بەرهەمی کارگەکانی و دابینکردنی کەرەستەی خاو. ئەو ناکۆکیانە لەلای خۆیانە هەلومەرجی ئاوابوونی خۆری سەرمایەداری دەستەبەر دەبن و ڕۆڵی سەرەکی لەو گۆڕانەی سەرتاپاگیرەی کۆمەڵگادا بەچینی کرێکاری کارگەو فابریکەکان دەسپێردرێ کە لە مانیفێستدا بە پرۆلیتێر ناوبراون. پشت ئەستور بەو دەستەواژانەی لەو بەڵگەنامەیەدا هاتوون:
یەکەم: هەبوونی چین و توێژی جیاواز لە کۆمەڵگادا بە قۆناغێکی دیاریکراوی پەرەسەندنی بەرهەمهێنانەوە بەندە.
دووەم: خەبات و تێکۆشینی چینایەتی بە ناچاری دیکتاتۆری پرۆلیتێری لێدەکەوێتەوە.
سێیەم: ئەو دیکتاتۆرییە کە خۆی لەخۆیدا ئەنجامێکی تێکۆشین و خەباتی سەخت و دریژخایەنەو بە ئارەق و خوێن و شۆڕش دێتە کایەوە دەبێ بەمایەی هەنگاو هەڵگرتن بەرەو لەناوبردنی هەموو چین و زۆرو جەوری چینایەتی و بێ دادی و بەرەو دامەزراندنی کۆمەڵگای بێ چین و بێ جیاوازی، لەو قۆناغەدا کە مانیفێست بە سۆسیالیزم ناوی بردووە، چەوساندنەوەو هەژاری و نەداری و بێدادی دەبن بەچەند چەمکێک کە سروشتی مێژوویان پێ دەبڕێ و دەخرێنە نێو ئەرشیفی مۆزەخانەوە.

ئەم بابەتە لەژمارە (٨)ی گۆڤاری کەلتور وەرگیراوە.

کـەلتـور
وەرزنامەیەکی سیاسی فکری و رۆشنبیرییە
ئەکادیمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی کادیران دەری دەکات