دیموکراسی لە ژیانی ناوخۆی حزبدا
محەمەد فاتح
یەکەم:
چەمک و رەهەندەکانی دیموکراسی
زاراوەی دیموکراسی لەسادەترین پێناسەدا بریتیە لە سیستمێکی سیاسی کۆمەڵایەتی، پەیوەندی نێوان تاکەکانی کۆمەڵگە رێکدەخات بەپێی بنەماکانی یەکسانی لەنێوان هاوڵاتیان و بەشداریکردنیان لەدانانی ئەو یاسایانەی کە ژیانی گشتیان پێکدەهێنێ.
بنچینەی یەو تێڕوانینە بۆ ئەو گوتەیە دەگەڕێتەوە کە دەڵێ: گەل سەرچاوەی دەسەڵاتەکانە، بۆیە دەسەڵات بەرپرسیارە لەبەردەم نوێنەرانی گەل.
ئەزموون و لێکۆڵینەوە سیاسیە تازەکان ئەو راستیەیان سەلماندووە کە کارو رەفتارە دیموکراسیەکان، رێبازێکی بەرنامەرێژە بۆ وەرگرتنی بڕیارەکان لەلایەن ئەوانەی ئەرکیان لە ئەستۆدایە، سەرەڕای ئەو جیاوازیەی لەبیروبۆچوونەکانیان هەیە، هەروەها پێویستیە کە ژیانی ئاشتیانەی نێوانیان دەیسەپێنێ بەهۆی بەشداریان بەیەکەوە لەیەک پرۆسەی پێکەوە ژیان، بۆ خوڵقاندنی هاوسەنگیەک کە رێگربێ لەبەردەم دەسەڵاتی رەهای تاک یان دەسەڵات و زۆرداری کەمایەتیەک.
هەربەپێی ئەو تێگەیشتن و بۆچوونە شارستانیەتە دیموکراسیەت تەنها بڕیارێک نیە لەلایەن دەسەڵاتێکەوە یاخود فەرمانێک بێت لەدەزگایەکی باڵاوە بۆ دامەزراوەکانی خوارەوە و کۆمەڵانی خەڵک، بەڵکو رەفتار و کارکردن و  بەرمەیەکە بۆ ژیان. دیموکراسیەت لەپرۆسەو وێنەیەکدا کورت ناکرێتەوە، بەڵکو پرۆسەیەکی زنجیرەیی١ پێکەوە گرێدراوە، لە ژمارەیەک پرەنسیپ، بەها، رەفتار، دامەزاراوە،پرۆسە،کارایی. قرتاندن و بواردنی هەر ئەڵقەیەکی ئەو زنجیرەیە بەرادەی گرنگی و بایەخی خۆی بۆشایی لەسەر ناوەڕۆکی پڕۆسەی بەدیموکراسیکردن بەجێدەهێڵێ. لێرەدا دوو راستی مێژوویی هەیە پێویست دەکات بخرێنەڕوو٢:
١-ئەگەر چی هەموو سیستەمە سیاسیەکان لە جیهاندا خۆیان بەدیموکراسی دەناسێنن، بەڵام لەراستیدا جیاوازییەکی جەوهەری هەیە لەنێوانیاندا، بۆ نموومە: دانانی سیستم و سەپاندنی یاساکان دوو  بیانوی بەکەڵکن کاتێ( دیموکراسی ) دەبن، بەڵام بەردەوام کارەکە بەمجۆرە نیە.
٢- رەنگە ژمارەیەکی گەورەی دەوڵەتان لەم رۆژگارەدا دیموکراتی بن، بەڵام مێژووی دامەزراوە سیاسیەکان، رادەی لاوازی و شکستی رێ و شوێنی دیموکراسیەت ئاشکرا دەکات، تەنها مێژووی ئەوروپا لەسەدەی بیستەم تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە دامەزراندن و پاراستنی دیموکراسیەت وەک شێوازێک بۆ حوکمڕانی چەند نائاسایی و دژوار بووە، رژێمەکانی (ستالین) و ( فاشیەت و نازیەت) ئەوەندەیان نەمابوو لە ڕەگ و ریشەوە دەریهێنن.
بەدرێژایی چەندین سەدە و لەماوەی تۆژینەوە و ئەزموونە جۆراو جۆرەکانی حکومڕانی لەگەڵ هەردوو وشەی (گەل) و (دەسەڵات) چەندین کێشە و پرسیار سەریان هەڵداوە کە پەیوەستن بە پێناسەکردنی ئەو دوو وشەیە٣. دەربارەی وشەی گەل ئەو کێشانەی دروست بوون وەک:
_کێن ئەوانەی بەگەل دەژمێردرێن؟
_ئەو مەرجانە چین کە رێگا بە بەشداریکردنیان لە دەسەڵات دەدات؟
لەو کێشانەی پەیوەندییان بە وشەی دەسەڵات هەیە، وەک:
_رادەی فراوانی یان تەسکی ئاسۆی دەسەڵات چەندە ؟
_ئەگەر ئەو دەسەڵاتە هەموو لایەنەکانی سیاسەتی، ئەوە چی دەگەێنێت؟
ئایا بوارەکانی: یاساو سیستم، پەیوەندیی دەرەکی، ئابوری، بوارە ناوخۆییەکان دەگرێتەوە؟
_لەژێر چ بارودۆخێکدا سیستمە دیموکراتییەکان دەتوانن رێگای توندو تیژی بەکاربهێنن بەرامبەر بە هاوڵاتیانیان؟
_لەم هەل و مەرجەدا هەڵوێست بەرامبەر ئۆپۆزسیۆن چۆن دەبێ؟
_ئایا پێویست بە گوێرایەڵی بۆ بڕیارەکانی گەل دەکات؟
رادەی بەرهەڵستیکردن چۆن دەبێ؟

دووەم:
حزب،رۆڵ و ئەرکەکانی
زۆربەی نوسراوە زانستیە سیاسیەکان جەختیان لەسەر  ئەو رۆڵە کردۆتەوە کە حزبە سیاسیەکان دەیگێرن لە بنیاتنانی  سیستمێکی دیموکراسی جێگیر لەناو کۆمەڵگاکانیان. (هنتگنتون) داکۆکی لەسەر ئەوە دەکات کە سەقامگیری هەر سیستمێکی سیاسی لەقۆناغی نوێکردنەوەدا متمانە دەکاتە سەر هێزی حزبەکان لەو سیستمەدا ٠٤
بەتێڕوانینی (لبیست_لینز_دیاموند) چەندین پێوەر هەیە پەیوەندی بەو هێزەوە هەیە وەک: توندوتۆڵی دامەزراوەیی، سەربەخۆیی، پێوەرەانی رێکخستن و ئاڵوزیان. حزبە سیاسیەکان بونەتە دیاردەیەکی گرنگ لە سیستەمە سیاسیە تازەکان و دوور خستنەوەیان دژوارە. هەر لەڕێگای سیستمی حزبەکان توانراوە گەل مافی دەنگدانی گشتی بەکاربهێنێت، هەروەها کاری پەرلەمانی ناوەرۆکێکی سیاسی وەرگرتووە و گوزارشت لە ووست و ئاواتەکانی هەموو چینەکانی گەل دەکات. لەڕاستیدا هەرچی پەیوەندیدارە بە سیاسەتەوە لەبوارەکانی کۆمەڵایەتی ئایدۆلۆژی، یان رێکخراوەیی دەرفەتیان بۆ رەخساوە لە ژیانی حزبایەتیدا، دیارە ئەوەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی حزبەکان رۆڵێکی گرنگ بگێڕن لەژیانی دیموکراسیدا. شێوەی رێکخستنی سیاسی جیاواز دەبێت لەحزبێکەوە بۆ حزبێکی دی، بەپێی ئەو پەیوەندییانەی کە هەیە لە نێوان ئاستە جیاوازە رێکخراوەییەکان و ئەو بوارەی بەهەر ئاستێک دراوە لەگەڵ رادەی گۆڕان لەناو سەرکردایەتی و جۆری پەیوەندییەکانی نێوان هێزە جیاوازەکانی ناو حزب.
دروستبوون و گەشەپێدانی سیستمی حزبی لەجیهانی رۆژئاوادا ئەوە دەسەلمێنێ کە حزبەکان دەرئەنجامن زیاتر لەوەی ببنە هۆکاری دیموکراسیەت، ئەو دیاردەیە بەتەواوی بەپێچەوانەی دروستبوونی حزبەکانە لەوڵاتانی گەشەسەندوو کە حزبەکان بەزۆری دەرکەوتن بۆ وەدیهێنانی کۆمەڵێک ئامانج لەوانە:
رزگاری نیشتمانی، داکۆکی لەسەر پێناسەی نیشتمانی، بەشداری کاریگەر لە سیاسەت و زیندوکردنەوەی بەها نەتەوایەتیەکان، دروستکردنی دامەزراوە حکومیە شەرعیەکان،گەشەپێدان و بەرێوەبردنی ململانێیەکان. حزبەکان لەجیهانی سێیەمدا لەبارودۆخی نەبوونی دیموکراسیەت سەریانهەڵداوە، دەکرێ ئەو بارودۆخ و هۆکارانە بەمشێوەیە پۆلێن بکەن٥:
١.چەند حزبێک لەماوەی خەباتی رزگاریخوازی نیشتیمانی دامەزراوە، پاشان گەیشتنە دەسەڵات.
٢-هەندێ لەحزبەکان لەئەنجامی کودەتای سەربازییەوە دروستبوون.
٣.بەشێکیان لەژێر ئاڵای کەسایەتیەک ( ئاینی، هۆزایەتی، تائیفەگەری) دامەزراوە. ئەم حزبانە کە لەهەل و مەرجی نەبوونی دیموکراسی دروستبوونە، هەریەکە لە کۆمەڵگەی خۆی و بەشێوەیەکی ئاسایی پشت بەسەرکردایەتیەکی مێژوویی یان کەسایەتیەکی ئاینی و کۆمەڵایەتی دەبەستێ. ئەم حزبانە لەناو کۆمەڵگاکانیان دوای بەدەستهێنانی بەشیک لە ئامانجەکانیان یان سەربەخۆیی وڵاتەکەیان، لە هەل و مەرجی تایبەت و لەبارداو لەگەڵ گۆڕانی کێشەکانی کۆمەڵگا، بەشی زۆریان دەبنە حزبی تاکەکان و لەلایەن سەرکەدەکان بەرێوەدەچن. لەناو ئەو حزبانە ناکۆکی و جیابوونەوەکان زۆر دەبن بەهۆی جیاوازی بیروڕاکان ، یان ناکۆکی و جیاوازی لەبەرژەوەندییەکان، بەتایبەتی ئەگەر لەدەرەوەی دەسەڵاتدابن. لێرەدا پرسیارێک خۆی دەسەپێنێ، ئایا دیاردەی ونبوونی دیموکراسیەت لەناو ئەو حزبانە هۆیەکەی بۆ ونبوونی دیموکراسیەت لەناو وڵات و کۆمەڵگاکانیان دەگەڕێتەوە؟، ئایا ئەو دیاردەیە دیاردەیەکی کاتیە و دەکرێ تێپەڕێت و بەسەریدا زاڵ بێت؟، پێویست دەکات ئاماژە بۆ ئەوە بکەین کە کەمترین پێوەرەکانی دیموکراسیەت لەهەر دەوڵەتێک یان کۆمەڵگەیەکی هاوچەرخدا بریتین لە٦:
١- نەبوونی هەر جۆرە دەقێکی یاسایی کە ببێتە هۆی سەپاندنی زۆرداری یان دەسەڵاتی تاکێک یان کەمایەتیەک بەسەر گەلدا.
٢- دەبێ بنەماکانی هاوڵاتیبوونی یەکسان لەماف و ئەرکەکان و لەبواری سیاسی و یاسایی پیادەبکرێ.
٣- رێکەوتن لەسەر شەرعەتی دەستورێکی دیموکراسی کە پشتی بەم بنەمایانە بەستبێ:
أ . گەل سەرچاوەی دەسەڵاتەکانە.
ب. سەروەری یاسا و یەکسانی لەبەردەم یاسادا.
ج. کۆنەبونەوەی هەرسێ دەسەڵاتەکە( جێبەجێکردن – یاسادانان- دادوەری) لەدەستی یەک کەس یان دامەزراوە.
و. کارکردن لەسەر بنەمای ئازادییە گشتیەکان.
ه. ئاڵ و گۆڕکردنی دەسەڵات بەپێی میکانیزمێکی ئازادانەی هەڵبژاردن، گومانی تیادانیە کە پەیوەندییەکی توند هەیە لەنێوان ژیانی ناوخۆی حزبەکان و رۆڵی ئەو حزبانە لەکۆمەڵگاکانیان و رەفتاریان لەدەسەڵاتدا.
کێشەی پەیوەندی نێوان دیموکراسیەتی ناوخۆی حزبەکان لەگەڵ دیموکراسیەت لەدەسەڵاتی سیاسی، بابەتێکە جێگای بایەخپێدانی هزری سیاسی هاوچەرخە. نوسەران ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ناکرێ دیموکراسیەت بونیاد بنرێ لە کۆمەڵگەیەکدا لایەنە چالاک و کاراکانی چەند هێز و لایەنێکی نادیموکراسی بن. بەشێوەیەکی گشتی دەکرێ ئاماژە بۆ دوو تێبینی گرنگ بکەین کە پەیوەندن بە باسەکەوە:
١ـ لەهەل ومەرجێکدا حزبە سیاسیەکان لەچوار چێوەی سیستمی دەوڵەتێکی نادیموکراسی کاربکەن، ئەوا  چاوەڕوان ناکرێ دیموکراسیەت لەژیانی ناوخۆی حزبەکان لەئاستێکدا بێت پشتی پێ ببەسترێ، بەڵکو پێچەوانەکەی راسترە.
٢ـ بارودۆخی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی هەر کۆمەڵگەیەک کاریگەری راستەوخۆی بەسەر ئاستی هۆشیاری ئەندامانی هەر حزبێکی سیاسی دەبێ لەو کۆمەڵگەیەدا.

سێیەم:
دەربارەی ژیانی ناوخۆی حزب
بابەتی ژیانی ناوخۆی حزبەکان، ئاڵؤزترین کێشەکانی ناو رێکخستن پێکدێنێت، لەبەرئەوەی پەیوەستە بە پەیوەندییەکانی نێوان ئەندام و بەرپرس و ئۆرگانەکان، لەگەڵ کۆکردنەوەی نێوان دیموکراسییەتێکی فراوان و ناوەندییەکی توند، سەرەڕای پەیوەستبوونی ئەو ژیانە بە ئاستی هۆشیاری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و هەل و مەرجی کارکردنی حزب ( بە ئاشکرا یان نهێنی ).
ئەو بنەمایەی رێکخستنی حزب لەسەری دادەمەزرێت تەنها کۆمەڵە دروشمێک نین،  بەڵکو سیستمێک پێکدێنێ کە ژیانی ناوخۆی حزب رێکدەخات و رەنگدانەوەی بەسەر کێشە و کار و رووداوە ناوخۆییەکان دەبێ. هەر لەکۆبونەوەی ئۆرگانێکی بنکەکانەوە تادەگاتە کۆنگرەی گشتی، هەروەها لەئەرک و فرمانێکی ئاسایی تادەگاتە سەرکردەکان لە لوتکەی حزبدا.
ئەو بنەمایانە لەگەڵ هەموو بوارەکانی ژیانی ناوخۆی حزبدا تێکەڵ دەبن و کارێگەریان دەبێ لەسەر یەکتر.
ناوەڕۆکی بابەتەکە لەماوەی کارکردن لە ژیانی ناوخۆی حزبدا دەردەکەوێ کە بریتیە لەو ناکۆکییەی هەیە لە نێوان پەیڕەوکردنی دیموکراسی، وەک رێبازێک لەڕەفتار و کارکردن و هەروەها وەک کێشەیەکی گرنگی جەماوەری، لەگەڵ رێبازی ناوەندێتی وەک شێوەیەکی پراکتیکی کە بارودۆخی پاراستنی رێکخستن و یەکگرتووی حزب دەیسەپێنێ ( هەندێ جاریش بەرژەوەندییە تایبەتیەکان)، بۆیە ئەوەی جێگای پرسیار و سەرنجڕاکێشانە ئەوە دەبێ: تا چەند کار و رەفتارەکانی ئەندام و ئۆرگانەکان مۆرک و خەسڵەتی دیموکراسیانەی هەڵگرتبێ؟ ئایا هۆشیاری دیموکراسی چەند کاریگەری بەسەر ئەندام و کادیرانی هەیە؟
ئەندامانی حزب لەماوەی کۆنگرەی گشتیدا بڕیار لەسەر بەرنامەو پێڕەوی ناوخۆو بڕیارە گرنگەکان دەدەن، بەڵام جێبەجێکردن و دیاریکردنی وردەکاری ئەو بەرنامەیە بەسەرکردایەتی حزبەکە دەسپیێردرێت، بەڵام لەماوەی جێبەجێکردن و کارپێکردنی زۆر دیاردەی لەدەستدانی دیموکراسیەت ئاشکرا و بەرچاو دەکەوێ وەک: کاری تاکڕەوی و پشتگوێ خستنی رۆڵی ئۆرگانەکانی خوارەوە و بایەخنەدان بە بیروڕای کەمایەتی و رەخنەکانیان و دواخستنی کۆبوونەوە و کۆنگرەکان.

ڕۆڵی هۆشیاریی دیموکراتی
ئەگەر چی ئەو پرەنسیپ و یاسایانەی بڕیاریان لەسەر دراوە رێکخستنەکان ئاراستە دەکەن و ژیانی ناوخۆی حزب رێکدەخەن و بەشداری دەکەن لە گیرسانەوەی بنچینەکانی دیموکراسی و دیاریکردنی بوارەکانی کارپێکردنی، بەڵام هۆشیاری دیموکراسی دەبێتە جەوهەری هەموو کارو چالاکیەکان و بنچینەی هەموو پرۆسەکەیە. ئەگەر هۆشیاری کاری دیموکراسیانە نەبێ ئەو بنەماو یاسایانەی دانراون هەڵدەوەرێن لەبەردەم کارکردنی ئەندام و ئۆرگان و سەرکرردەکانی، هەرچەندە رێگربن لەبەردەم هەر هەڵەو لادانێک، هۆشیاری دیموکراسی لەناو رێکخستنەکان بەرەو رووی دوو کۆسپ دەبێتەوە کە بریتین لە:
١ـ داب و نەریتە باوەکانی پاشماوەی کۆمەڵگەی دواکەوتوو.
٢ـبڵاونەبوونەوەی رێوشوێنە تازەکانی دیموکراسیەت بەتەواوی لەناو چین و توێژە جیا جیاکانی کۆمەڵ.
بەهۆی ئەو بارودۆخە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیەی کۆمەڵگە نەریتیەکان تێیدا دەژین. ئەو حزبانەی لەو کۆمەڵگایانە دروستدەبن دوور دەبن لەرۆحی دیموکراسی و هەموو خەسڵەت و ئاکارە دوواکەوتووەکانی کۆمەڵگە هەڵدەگرن. بۆیە بەردەوام ئەو حزبانە لە بارێکی پڕ ململانێ و ناکۆکی ناوخۆیی دەژین، لە ئاست ئەو هەل و مەرجە پێویستە:
١-بڵاوبوونەوەی هۆشیاری دیموکراسی لەناو حزب، جەختکردنەوە لەسەر رێوشوێنی دیموکراسیانە لە هەموو کارو چالاکیەکاندا.
٢-پەروەردەکردنی ئەندامان و کادیران و پێگەیاندنیان بەرۆحی دیموکراسیانەو دوورکەوتنەوە لەهەموو شێوەکانی زۆرداری و تاکڕەوی.
٣-راهێنان لەسەر کاری رەخنەو رەخنە لەخۆگرتن و گوێگرتن لەبیروڕای بەرامبەر و شێوازی هەڵبژاردن و سەرکردایەتی بەکۆمەڵ.

چوارەم: حزبی سیاسی و حزبی دیموکراتی
حزبی سیاسی، پێکهاتووە لەکۆمەڵە کەسانێکی ئارەزوومەندی هۆشیار و رێکخراو، کە لەڕووی هۆشیاری سیاسی و رەفتاری کۆمەڵایەتی و هیواو ویستی ئایندەیان جیاوازن٧.
حزب ئامانجی دوور و نزیکی هەیە، هەوڵدەدات بگاتە دەسەڵات و گۆڕینی بارودۆخی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی، بەجۆرێک لەگەڵ ویست و ئاراستەکانی بگونجێ. حزب نوێنەرایەتی توێژێکی کۆمەڵایەتی یان چەند توێژێک دەکات، بەرگری لەبەرژەوەندییەکانیان دەکات و هەوڵی وەدیهێنانیان دەدات. هەموو حزبێکی سیاسی چەند بنەمایەکی رێکخراوەیی و هزری و کۆمەڵایەتی هەیە، هەروەها پەیڕەوێکی ناوخۆیی کە لە چوارچێوەیدا کاروبارەکانی بەڕێوەدەبات و بەرنامەیەکی سیاسی دارشتووە و ئامانج و پێناسەی حزبی روونکردۆتەوە. حزبی دیموکراسی: ئەو حزبانەن کە لە کەش و هەوایەکی دیموکراسیانەی لەبار دامەزراون، کارەکانیان بە شەفافیەت و ئاشکرایانەی دوور لەژورە داخراوەکان ئەنجام دەدەن، لەچالاکی و بونیادی رێکخراوەییان پشت بە دیموکراسیەت دەبەستن. بەمجۆرە دیموکراسیەت بوونی دەبێ لە دامەزراوە و بەها و رەفتاری رۆژانەی ئەندامانیان. کاروچالاکیەکانی لەگەڵ یاساو سیستم و رێز لەدامەزراوە و داهێنان و پسپۆڕییەکان بەیەک رەوتدا دەڕۆن.
ئەو حزبانەی خاوەن دامەزراوەی هۆشیاری و هەڵبژێردراون، دەسەڵات لەلای ئەوان بەشێوەیەکی دیموکراسیانەی دوور لەئەقڵیەتی گشتگیری و پیلانگیری، ئاڵوگۆڕ دەکرێ، بەپێی ناوەڕۆک و رۆحی پەیڕەوی ناوخۆ و بەڵگەنامە حزبیەکان کە پابەندی بەهاو ئاکارەکانی دیموکراسی کار دەکەن. لەو حزبانەدا هەموو ئەندامان وەک یەک ملکەچی ماف و ئەرکەکانن، هەروەها پابەندی یاساو لێپرسینەوە و پاداشتن، رەخنە رۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێ لە راستکردنەوەی کار و لایەنە نەگەتیڤەکان. لەم بارەوە دەبێت سەرەنجی ئەوە بدەین کە دیموکراسیەت خەسڵەتێک یاخود نیشانەیەک نیە بەئاسانی بخرێتە سەر ناوی حزب و وەک دروشمێک شانازی پێوە بکرێت.
بەڵکو چەند مەرجێکی بابەتی هەیە بۆ ئەوەی حزب بەڕاستی دیموکراسی بێت. پێویست دەکات لەپێشدا ناوەڕۆکەکەی تەماشا بکرێت بۆ دڵنیابوون لە بەرنامەکەی، پێش ئەوەی بە دیموکراسی بناسرێت. سەرەڕای رەفتار و کرداری ناوخۆی ئەندام و دامەزراوەکانی لەگەڵ ئەو میکانیزمانەی کاریان پێدەکرێت بۆ ئاڵ و گۆڕ کردنی ئاشتیانەی دەسەڵات.
حزبی دیموکراسی دەبێ ئەو بنەماو خەسڵەتانەی خوارەوە لەخۆ بگرێ:
١-ئەندامێتی لەناو حزبدا بۆ هەموو لایەک کراوە بێت، بەبێ جیاوازی لەبەر هەر هۆیەکی نەتەوایەتی،ئاینی،کۆمەڵایەتی،سیاسی.
٢-ئەندامانی حزب لە پەیوەندییە ناوخۆییەکانیان لەچوارچێوەی دەستورێک کاربکەن کە بە ڕەزامەندی هەموو لایەک دانرابێ.
٣-ڕێزگرتن لەبیروڕای کەمایەتی و مافەکانیان،دەرفەتیان پێبدرێت کە بیروڕای خۆیان بڵاو بکەنەوە.
٤-دیالۆگی دیموکراتیانە ڕێزگرتن لەڕای بەرامبەر، رەخنەو رەخنە لەخۆگرتنی بەردەوام، ئازادی رادەربڕین.
٥-بەستنی کۆنگرە حزبیەکان لەکاتی دیاریکراودا، ئاڵوگۆڕکردنی دەسەڵات بەپێی میکانیزمی هەڵبژاردنەکان لە بنکەوە تا سەرکردایەتی.
٦-پشتبەستن بە بنەمای پاداشت و سزا.
٧-سەروەری سیستمی حزب و یەکسانی ئەندامان لەبەردەمیدا.
٨-قبوڵکردنی حزب بۆ فرەیی حزبی لەوڵاتدا.
٩-پاوان نەکردنی تواناکانی حزب و کۆنەکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەلایەن کەسێک یان کەمایەتیەک.
١٠-بەشداریپێکردنی ئەندامان لەبڕیارە گرنگەکاندا.
لەکۆتاییدا دەڵێین:
ئەم لێکۆڵینەوەیە پەیوەستە بە ژیانی ناوخۆی حزبەکان، بیرۆکەی سەرەکیش دیموکراسی بوونە لەنێویاندا، کە بابەتێکی ئاڵۆزو دژوارە.
روونکردنەوەی ئەو رؤڵەی دەیگێڕن لەژیانی ناوخۆی حزبدا سەرەڕای کاریگەری بەتایبەتی لەرووی پراکتیکت لەسەر رەفتار و چالاکی ئەندام و ئۆرگانەکانی حزب. بەڵام دەبێ ئەو راستیە لەبیر نەکەین، کە گۆڕانکاری و پێشکەوتنەکانی ناو کۆمەڵگە لەرووی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیەوە کاریگەری لەسەر حزب دەبێ لەهەردوو لایەنی تیۆری و پراکتیکیەوە، ناکرێ حزب پشتگوێی بخات، هەروەها دورکەوتنەوە یان دابڕانی حزب لەگەڵ بیرو هیواو ویستەکانی جەماوەر کە دەبێتە هۆکارێکی گەورە بۆ لاوازبوون و هەڵوەرانی.
دیموکراسیەت لەتێکڕای بارودۆخی کۆمەڵگە جیا ناکرێتەوە کە لەم سەردەمە بۆتە رێبازێکی بنچینەیی بۆ کارکردن، بۆیە ڕەنگدانەوەی لە ژیانی ناوخۆی حزبدا زۆرگرنگە، بۆ ئەوەی بەشداری لە پرۆسەی پێشکەوتن و گۆڕانکاریی بکات و بەرەو دیموکراسیەت و کۆمەڵگایی هەنگاو بنێت.

ئەم بابەتە لە گۆڤاری کەلتور وەرگیراوە، کەلتور، وەرزنامەیەکی سیاسی،فکری و رۆشنبیرییە ئەکادیمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی کادیران دەری دەکات