سەبارەت بەهۆشیاری و هۆشیاریی دیموكراتی 
ئا/محەمەد حەمزە
دیموكراسی، ڕێگەدەدات بەدروست كردنی پەیوەندییەكی دەوڵەمەند لەنێوان تاك و كۆمەڵگەدا بەچیشنێك كەهەردوولا دەتوانن هاوكاری یەكتریی بكەن وبەڕووی یەكتردا بكرێنەوەو یەكتری ڕێكبخەن و چاودێری یەكتری بكەن. دیموكراسیەت ناكۆكییەكان ڕێكدەخات و جەنگە مادییەكان دەگۆڕێت بۆ جەنگی بیروبۆچوونەكان، پاشان لەڕێیی گفتوگۆو هەڵبژاردنەكانەوە دیاریدەكات كام یەكێ لەم بیرانە بەشێوەیەكی كاتی سەردەكەوێت، كێش بەرپرسیارە لە پراكتیس كردنی ئەوبیرانە. 
یەكێك لەكەموكوڕییەكانی دیموكراسیەتی خۆرئاوایی ئەوەیە هاوڵاتیان سەبارەت بە ئەڵتەرناتیڤە گەورەوشیاو( ممكن)ەكان ڕاوێژیان پێ ناكرێت، بەچەشنێك كە سیاسەتكردن لەسیاسەت دادەماڵرێت و هاوڵاتی مافی نییە بۆ نمونە بیرلەچەكی ئەتۆمی بكاتەوەو چاودێری بكات، ئەم كارە جێهڵراوە بۆ سەرۆكی دەوڵەت، بەبێ ئەوەی سەرۆك لە پەیوەند بەم مەسەلەیەوە ڕاوێژ بەهیچ دەزگایەكی دیموكراسی بكات.
گواستنەوە لە سەردەمی بەڵگەنەویستەكانەوە بۆ سەردەمی ئاڵۆزی، بەتوندی و مكوڕییەوە دروستبوونی بیرێكی هاوشان بۆئەم ئاڵوگۆڕەی هێنایە گۆڕی. لەنێو 
دیموكراسی پەیوەندییەكی دەوڵەمەند لەنێوان تاك وكۆمەڵگادا دروست دەكات ئەڵقەكانی ئەم بیرەدا، بیری  دیموكراسی هەیە كە هۆشیاریی دیموكراسی  دەریدەدات كەدژی هۆشیاریی دواكەوتووانەیە. هۆشیاری بەشێوەیەكی گشتی بنەڕەتەكەی بریتییە. لەبەشدارییەكی هۆشیارانە، بەشداریكردنە لە بەدەستهێنانی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی.
كۆمەڵگەی دیموكراسیش بریتییە لەڕەوتێكی مرۆڤایەتیی كەڵەكەبووئامێز و پێشكەوتوو و ئاوێتە كە هاوڵاتیی دیموكراسیست بەشێوەیەكی یەكلارەوە بەشداری تێدا دەكات.
سێكۆچكەیەك هەیە كەئەویش بریتییە لە سێكۆچكەی (تاك/ كۆمەڵگە/ چەشن). تاكەكان لەوەزیاترن كەهەر تەنها بەرهەمی ڕەوتێك بن كە بۆ سەر لەنوێ بەرهەم هێنانەوەی  چەشنی  مرۆیی كار بكات، چونكە ئەم ڕەوتە لە هەموونەوەیەكدا تاكەكانی خۆی بەرهەم دەهێنێت، ئەمەی دواییشیان (واتە كۆمەڵگە) لەتاكەكانی هەڵدەگەڕێتەوە. ڕۆشنبیری بەواتا گشتییەكەی، لەڕێی ئەم كارلێكانەوە. كەبەرهەمیهێناوەو خۆیشی بەرهەم هێناوە، كاردەكات بۆ جیاكردنەوەی كۆمەڵگە و تاكەكان، هەر بۆیە و بەم چەشنە ( تاكەكان/ كۆمەڵگە/ چەشن) چەند ڕەگەزێكی لەیەكتر دابراو نین، بەڵكو بەشێوەیەكی هاوبەش یەك یەكتری بەرهەم دەهێنن. هەریەكێك  لەم پێكهاتانەش لەهەمان كاتدا ئامڕازو ئامانجیشە بۆ پێكهاتەكانی دیكە.
چ تاك وچ كۆمەڵگە ناكرێت بەدابراوی لەیەكدی هەبن، بۆیە دیموكراسیەت ڕێگە دەدات بە دروست كردنی پەیوەندییەكی بەهێز و ئاوێتە لەنێوان (تاك/كۆمەڵگە)دا، بەچەشنێك كە كۆمەڵگەوتاكەكان دەتوانن بەڕووی یەكتردا بكرێنەوەو هاوكاری یەكتری بكەن و یەك ئەوی تریان ڕێك بخات و چاودێری یەكتری بكەن. دیموكراسیەت لەسەر بنەمای چاودێری كردنی ئامێری دەسەڵات لەلایەن چاودێریكراوەكانەوە( واتە خەڵك) دادەمەزرێت، پاشانیش كەمكردنەوەی مافی بەكۆیلەكردن ( ئەوەی دەسەڵات جیادەكاتەوە ئەوەیە كە ملكەچی پەرچەكرداری ئەو كەسانە نابێت كە هەڵدەستێت بە ملكەچ كەدنیان). بە واتایە دیموكراسیەت لەوەزیاترە كەهەر تەنها سیستەمێكی سیاسی بێت، دیموكراسی ئەفراندنێكی نوێبووەوەیە بۆ بازنەیەكی ئاوێتەو ڕولەدوا، هاوڵاتیان  دیموكراسیەت بەرهەم دەهێنن و دیموكراسیەتیش ئەوان بەرهەم دەهێنێت.
كۆمەڵگە دەستەڵاتخوازو تۆتالیتارییەكان،بەپێچەوانەی كۆمەڵگە دیموكراتییەكان(كەلەسەر بنەمای ئازادییە فەردییەكان و خستنە ئەستۆی بەرپرسیاری بۆسەرتاكەكان وەستاوە)، ئەوتاكانەی كەلەژێر دەستیاندان كۆیلەدەكەن. لەدیموكراسیەتدا تاك هاوڵاتییەكە، بەهەموو واتایەكیش كەوشەكە لەخۆی دەگرێت خودێكە سەربەخۆیە، تاك لەلایەكەوە كەسێكە گوزارشت لەهیواو بەرژەوەندییەكانی خۆی دەكات، لەلاكەی تریشەوە كەسێكە بەرپرسە لەشارەكەی وهاوكاری شارەكەی خۆیەتی.

ڕەهەندی ئاوێتە
وەك چۆن هۆشیاریی مرۆڤایەتی ڕەهەندێكی ئاوێتە و ئاڵۆزە، ئەوان هەمان لۆژیك بەسەر دیموكراسیەتیشدا دەسەپێت،كەواتە ناكرێت دیموكراسیەت بە شێوەیەكی سادە و ساكار دیاری بكەین، سەروەری(گەل/ هاوڵاتی) لە هەمان كاتدا بەیاساكردنی خودیی بۆ ئەم سەروەرییەش لەخۆدەگرێت، ئەویش لەرێگەی هێزی یاساكان و ئاراستەكردنی ئەم سەروەرییە بۆدەنگدەران،هەروەها دیموكراسی بەیاساكردنی خودی دەسەڵاتی دەوڵەتیش لەخۆدەگرێت، ئەویش لەڕێگەی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان و مسۆگەركردنی مافەكانی تاك و پاراستنی ژیانی تایبەتییانەوە.
دیموكراسی بەسروشتی خۆی  پێویستی بەپێكهاتنی زۆرینەی هاوڵاتیان و ڕێزگرتنی بنەما و ڕێساكانی دیموكراسیەتە، بەڵام لەهەمان كاتدا پێویستی بەفرەیی و ململانێی جۆراوجۆر هەیە.
ئەزموونی ڕژێمە تۆتالیتاریەكان دەریانخست كەمۆركی جیاكەروەی دیموكراسی ئەو پەیوەندییە زیندوەیەتی كە بەفرەییەوە هەیەتی. دیموكراسی كار بۆ گەشەدان بەفرەیی بەرژەوەندییەكانی و فرەیی بیروبۆ چوونەكان دەكات وئەم فرەییەش، دیموكراسیەت هاوتای ئەودیكتاتۆریەتە نییە كە زۆرینە بەسەر كەمینەكاندا پراكتیسی دەكات، پێویستە دیموكراسیەت مافی كەمینە و ناڕازییەكان لەهەبوون وگوزارشت لەخۆكردن لە خۆبگرێت، هەروەها پێویستە ڕێگە بدات بیروبۆچوونە لاپرسەنگ و لادەرەكانیش گوزارشت لە خۆیان بكەن. وەك چۆن پێویستە لەپێناو پاراستنی ژینگەی ژیانییدا پارێزگاری لەفرەیی جۆرەكانی بوونەوەرە زیندووەكان بكرێت، ئاواش پێویستە لەپێناوی پارێزگاریكردن لە ژیانی دیموكراسی پارێزگاری لەفرەیی بیروڕاكان وفرەیی سەرچاوەكانی هەواڵ (ڕۆژنامە وهۆكارەكانی ڕاگەیاندن) بكرێت. هەرلەهەمان كاتیشدا دیموكراسی پێویستی بە ململانێی نێوان بیروڕاكانە، چونكە ئەم ململانێیانە زیندوێتی و بەرهەمداری پێ دەبەخشن، بەڵام زیندوێتی و بەرهەمداری ئەم ململانێیانەش گەشە ناكەن ئەگەر ململانێێكان خۆشیان مل بۆ بنەماكانی گەمەی دیموكراسی كەچ نەكەن كەناكۆكی ولێكدژییەكان ڕێك دەخات و جەنگە مادییەكان دەگۆڕێت بۆ جەنگی بیروبۆچوونەكان و لەڕێی گفتوگۆو هەلبژاردنەكانەوە دیاری دەكات كام یەكێك لەوبیروبۆچوونە ململانێكەرانە بەشێوەیەكی كاتی سەردەكەوێت، لەبەرام بەریشدا كێ ئەو بەرپرسیارییەی هەیە كار بۆ پراكتیس كردنی ئەو بیرو بۆچوونانە بكات.

پێكهاتن وململانێ  
ئابەم شێوەیە و لەبەر ئەوەی دیموكراسی لەیەك كاتدا دوای (پێكهاتن وفرەیی و ململانێ) دەكات دەكرێت بوترێت، دیموكراسی، لەڕێكخستن و شارستانیی سیاسیانە نەسەفێكی ئاوێتە پێك دەهێنێت، نەسەفێك خۆراك دەدات بەسەر بەخۆیی تاكەكان و ئازادیی بیروڕاو ڕادەربڕین و شارستانییبونیان،خۆیشی (واتەدیموكراسیەت) خۆراك لە سەربەخۆیی تاكەكان وئازادیی بیروڕاو ڕادەربڕین و شارستانیبونیان وەردەگرێت، واتا نەفەسێكە خۆراك بەم نمونە ئایداڵیە (ئازادی/یەكسانی/برایەتی) دەدات و هەر خۆشی خۆرك  لەم نمونە ئایدیاڵیە وەردەگرێت.
ئەم نەم نەسەفە لەنێوان ئەم سێ زاراوە لێك جیایەدا، جۆرە ململانێیەكی داهێنەرانە لەخۆدەگرێت. كەواتە دیموكراسی  نەسەفێكی سیاسیی ئاوێتە پێكدەهێنێت هەروەها ئەو واتایەش پێكدەهێنێت كەوای لێدەكات وێڕای پاراستنی یەكێتیی  كۆمەڵ، هەر بەهۆی ئەم فۆرمانەوە، لە فرەیی وكێبڕكێ ولێكدژیدا بژی. بەم شێوەیە دیموكراسی بریتییە لە نەسەفێكی ئاوێتە كە لە  هەناوی خۆیدا یەكێتی ولێكترازانی تێدایە، دیموكراسیەت زۆربەی كات و هەندێك جار بەشێوەیەكی كەفوكوڵنامێز ئەو ململانێیانە پەسەند دەكات وخۆراكیان دەداتێ كەئەو زیندووێتییەی  پێ دەبەخشێت كە هەیەتی، واتە دیموكراسی  بەهۆی ئەو فرەییەوە دەژی  كەهەیە ، تەنانەت لەسەرئاستی دەوڵەتیشدا (دابەشكردنی  دەسەڵاتەكان، یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری) بەچەشنێك پێویستە لەسەر دیموكراسیەت ئەم فرەییە بپارێزێت بۆ ئەوەی خۆی بپارێزێت
دەتوانرێت بوترێت سەرجەم تایبەتمەندییە گرنگەكانی دیموكراسی مۆركێكی گفتوگۆئامێزانەیان هەیە، ئەم مۆركەش بەشێوەیەكی تەواوكاریانە كۆكردنەوە لە نێوان زاراوە ناكۆك و لێكدژەكاندا دروست دەكات (پێكهاتن/ ململانێ.ئازادی/ یەكسانی/ برایەتی،كۆمەڵی نیشتمانی/ لێكدژییە كۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆژییەكان). دواجار دیموكراسیەت بەستراوە بە مەرجگەلێكی دیكەوە كە ئەوانیش پەیوەستن بە مومارەسەكردنی دیموكراسییەوە (بوونی بیری مەدەنی، پەسەندكردنی ڕێسای گەمەی دیموكراسی). ئەدگار مۆران دەڵێت هەموو دیموكراسییەتەكان لەرزۆكن و بەهۆی ململانێكانەوە دەژین، بەڵام ئەمەی دواییان (واتا ململانێكان) دیموكراسی بەقوڵاییدا دەبەن. هەروەها دیموكراسی، هێشتا و تاهەنوكەش لەسەرجەم لاكانی ئەم هەسارەیەدا بەگشتی و لە جیهانی عەرەبیدا بەتایبەتی (سەرباری جیاوازیی پەراوێزەكانی دیموكراسیەت ئەم وڵات بۆ ئەو وڵات)
نەگشتێنراوە، سەرەتای ڕاستەقینەش بۆ گواستنەوەبەرەو دیموكراسی ئێستاشی لەسەر بێت قوربانیی زۆری دەوێت لەلایەن دیموكراتخوازانی عەرەبەوە. بەڵی جیهان هێشتا چەندین سیستەمی دیكتاتۆری و پاشماوەی كیا نگەلێكی تێدایە كەسەدەی بیست ناسیونی، 
هەروەك بوونی ئەمە سەرچیخچوونێكی سەرەتای بۆ سەرهەڵدانی شمولێگەراییەكی نوێێ بەخۆوە بینی  ڕاستە دیموكراسیەت وەك نیشانە ئامانجێك بۆ هەڕەشەلێكردن دەمێنێتەوە. بەڵام سەرباری ئەمەش تەنانەت ئەو دیموكراسییانەی كە هەیشن دیموكراسیەتێكی تێرو تەسەل و تەواونین، بەڵكو دیموكراسیەتگەلێكی ناتەواوو كەموكوڕن.
دیموكراسیكردنی ناڕێك وپێك 
 دیموكراسیكردنی كۆمەڵگە خۆرئاواییەكان ماوەێكی دوورودرێژی خایاند، كە لە هەندێ بواردا بەشێوەیەكی ناڕێك و پێك بەردەوام بوو، بۆنمونە گەیشتنی ژنان بە یەكسانیی تەواو لەگەڵ پیاوان لە زەواجدا، لە كاردا، لە بەدەستهێنانی پلەوپایەدا، لەبەرژەوەندییە گشتییەكاندا. ئەزموونی خۆرئاوای بۆ بە دیموكراسیكردنی ڕێكخستنی ئابووری وكۆمەڵایەتی بۆ كۆمەڵگاكانیان سەركەوتنی بەدەست نەهێنا، دام ودەزگاكانی بواری كارگێڕی و تەكنیكی (شارەزایی) ئابووری، بیركردنەوەی چەندایەتی (پشكنین و ئامارەكان ) وەك  خۆیان مانەوە،ئەوەی لە سیاسەت دەمێنێتەوە ئەوەیە كە توانای تێگەشتن لە ژیان و جۆرو چەشنەكانی گرفت و ناخۆشی و گۆشەگیری و ئەو پێداویستیانەی كەقابیلی داپۆشین  نین لەدەست دەدات، هەموو ئەمانە دەبنەهۆی پاشەكشەگەلێكی ترسناكئامێزی دیموكراسی ، كەهاوڵاتیان لە گرفتە جوەهەرییەكانی مەدەنییەتدادەبڕن.
گرفتێكی گەورە هەیە كە زیاتر ڕوبەڕوی دیموكراسیەتەكانی سەدەی بیست و یەك دەبێتەوە، ئەدگار مۆران دەڵێت: ئەو گرفتە بەرئەنجامی پەرەسەندنی ئەو ئامێرەی گەورەیە یە كەهەر یەك لە زانست و تەكنیك و بیرۆكراسیەت لە پەیوەندییەكی تو ندوتۆڵدان لەگەڵ یەكتری، ئەم ئامێرە گەورەیە هەر تەنها مەعریفەو ڕوون و ئاشكرایی بەرهەم نەهێناوە، بەڵكو نەزانی و كوێریشی بەرهەم هێناوە. ئەو پەرەسەندنانەی كە لە بوارە جیاوازەكانی زانستدا ڕویانداوە هەر تەمها ئیجابیاتەكانی دابەشكردنی كاری لەخۆیدا هەڵگرتووە كە بریتییە لە نەسەفگەلێكی دەسەڵاتخوازی پلەپلەیی، لەسەر بنچینەی ئەنجومەن ونەقابەكان هەندێك بەش بە دیموكراسی كراون. بێگومان سنورێك هەیە بۆ دیموكراسیكردنی دامەزراوەكان كە مەودای كاریگەرییان پەیوەستە بە ئاستی ملكەچبوون وگوێڕایەڵییانەوە.
بوژاندنەوەی دیموكراسیكردنی تەواو بریتییە لە هاندانی تاكەكان و كۆمەڵەكان بە ئاڕاستەی گیانی دەستپێشخەری و لە ئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتی. بەهەر حاڵ دیموكراسیكردنی خۆرئاواییانە خەوش و كەمایەسی تێدایە، چونكە لە دیموكراسیكردنی خۆرئاواییشدا سەبارەت بە ئەڵتەرناتیڤە گەورە شیاوەكان ڕاوێژ بە هاوڵاتیان ناكرێت. كاروانی  ڕولەدوای دیموكراسیەت گرێدراوە بە كەڵەكەبوون و ئاڵۆزبوونی گیروگرفتەكان،  هەروەها گرێدراوە بەو شێوازە شێواوەی كە بۆ چارەسەركردنی  ئەو گیروگرفتانە بەكاردەهێنرێت، سیاسەت دابەش دەبێت بۆ بوارگەلێكی جیاواز ، كە لە كۆیدا ئیمكانیەتی پەیبردن پێێ كەم دەكات گەر نەڵێین نامێنێت. لەهەمان ناوكۆ(سیاق)دا، دەتوانرێت باس لەوە بكرێت كەسیاسەتكردن لە سیاسەت داماڵرێت، بەچەشنێك هاوڵاتی لە خۆرئاوا مافی ئەوەی نییە بیر لە چەكی ئەتۆمی بكاتەوە یان چاودێری بكات، ئەم كارە جێهێڵراوە بۆ سەرۆكی دەوڵەت بەبی ڕاوێژكردن بە هیچ دەزگایەكی دیموكراسی و یاسایی، بۆیە چەند سیاسەت ببێتە گوزارشتكردن لە تەكنێك ئەوەندەش لێهاتوویی  دیموكراسی پاشەكشە دەكات. ئابەم چەشنە هاوڵاتیان لە بوارە سیاسیەكان دوور و پەراوێز دەخرێن، تا دێتیش ئەم  بوارانە زیاتر و زیاتر لەلایەن پسپۆرانەوە قۆرخ دەكرێن، بۆیە دەكرێت بوترێت هەژموونی چینە نوێیەكە (واتە پسپۆرانی سیاسی)بە بێ دیموكراسیبوونی مەعریفە واقع دەگۆڕێت. دەتوانین بڵێین قەتیسكردن و دابڕینی ئەو شتانەی كە سیاسین لەو شتانەی  
كەتەكنیكی و ئابووریین لە مەسەلەی گەشەسەندن و پاشان ونبوونی پێوەرو ئاسۆكان، هەمووئەمانە شتگەلێكن دەبنە هۆی لاواز بوونی شار و هەڵاتن و لەناو ژیانی تایبەتی و جموجۆڵانێ لە نێوان كەمتەرخەمی و ڕودانی شۆڕشە توندوتیژەكاندا بەم شێوەیە وێڕای پاراستنی دام و دەزگاكانی دیموكراسی كەچی ژیانی دیموكراسی ڕوبەڕوی نەمان و لەناو چوون دەبێتەوە .
ژیاندنەوەی سەرلەنوێی دیموكراسی ژیاندنەوەی سەرلەنوێی شار دەسەپێنێت وەك چۆن ژیاندنەوەی سەرلەنوێی شار. ژیاندنەوەی هاوكاری و یەكسانیی لە بەرپرسیاریدا دەسەپەێنێت.
گەڵالە بوونی بیروباوەڕی دیموكراسی وەك داننانێك بە مرۆڤ لە كەینونە و مافە سروشتییەكانی كە بەر لەمافە ڕۆشنبیری و ئایینی و بەرژەوەندییەكانیەتی، بەواتای وەكیەكی نێوان ئەم گەڵاڵەبووەو ئەوەی كە بۆرژوازی لە قۆناغی پێشكەوتن و پاش پەرەسەندنی شێوازی سەرمایەداری بۆ ڕێسای دیموكراسی تەبەنی كردوە، كە بەهۆی گوشاری ئەو زەبرانەوە نییە كە لە ڕەحمی بزوتنەوە كرێكارییەكانی سەدەی نۆزدەوە ڕاچەنیون. یەكێك لەباشییەكانی دیموكراسی ئەوەیە هەر تەنها وەك تێوەرەیەك بەدەست نەهاتووە بەڵكو بە ڕێگەگەلێكی پراگماتیكی پراكتیزە كراوە.
دیموكراسیەت لە پەیوەند بە كۆمەڵگەیەكی وەكو كۆمەڵگەی ئێمەوە هەرلە بناغەوەو بەر لە هەرشتێك گەڕانەوەی ئیعتیبارە بۆ بیروبۆچونەكانی سەردەمی  ڕۆشنگەری كە ماركس وەك ساتەوەختی شۆڕشگێڕانەی مرۆیی ئاماژەی بۆ كردووە.
لە كۆمەڵگەیەكی وەك كۆمەڵگەكەی ئێمەدا، لەپاڵ بوونی پەراوێزی دیموكراسی (كە مەگەر نەهیلیستێك ئەگینا كەس ناتوانێت نكۆڵی لێبكات) لەپێناو گواستنەوەی دیموكراسیانەدا خەبات دەكرێت، خەبات لەپێناو گواستنەوەی دیموكراسییانەش بەر لەهەرشتێك لە هێزە چەپە دیموكراسیەكان ( ئەوانەی لە دۆگمی شۆڕشی نیشتمانی دوور كەوتوونەتەوە) دەخوازێت بەرگری لە یەكێتی نیشتمان و مافەكانی هاوڵاتیبوون بكەن، یەكێتی نیشتیمان و مافەكانی هاوڵاتیبوون بكەن. یەكێتی نێشتیمانیش بەواتەی ئەوەی كە بە دیموكراسیەت و مافەكانی مرۆڤ ڕەوتی جیاخوازی (انفصال) ببەزێنرێت. بەرگری لە یەكێتی نیشتیمان ومافەكانی هاڵاتیبوون نەسەفێكە لە بینین كە لە ڕێی زنجیرەێكی پێكەوە بەستراوەوە بەردەوام دەبێت، یەكێك لەو هەڵقانەش بڵاوكردنەوی هۆشیێ‌ریی هاوڵاتیبوونە لەبری جەخت كردنەوە لەسەر هۆشیاریی چینایەتی نەبستراكت. پێشكەوتن لە بارودۆخی پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی نوێی سۆشیال دیموكراتی كە حیزب بانگەشەی بۆ دەكات

هەنگاونان بە ئاراستەی خوڵقاندنی هاوڵاتییەكی دیموكراسی دەخوازێت كە كرداری گۆڕینەكە لەخۆیەوە دەست پێ دەكات، چونكە دواكەوتنی دەوڵەت درێژبووەوەی دواكەوتنی كۆمەڵگەیە. چاكسازیی دەوڵەت و كاریگەری دانان  لەسەری لەپێناو مافەكانی مرۆڤ كە بۆتە ڕێكخراوەیەكی  ڕۆشنبیریی ڕێنوێنیكەر، تەنها بە دروستكردنی هاوڵاتیبونێكی نوێ و كۆمەڵگەیەكی مەدەنیی سیاسیی هاوچەرخ و تەركیز خستنە سەر بواری ڕۆشنبیری و دەستەیی و خەباتی سەندیكایی تا دەگاتە جەخت كردنەسەر بەشداریكردن لە دامەزراوەكانی نوێنەرایەتی گەڕەك و ئەنجومەنی نیشتیمانی و تواندنەوە لە ناو بۆتوقەی خەباتی گەردوونیدا، دەبێت. 
گواستنەوە بەرەو دیموكراسی بۆ خۆشیی نییە، بەڵكو پێداویستیگەلێكی ئەو دیموكراسییەیە كە ژێر هەڕەشە كەوتووە، كە بەهۆی هەڵەو شێنەوارەكانی ڕابردوویەوە دوجاری بووە، كە بریتین  لە: ساختەكردن لە هەڵبژاردنەكان، تەنینەوەی توندوتیژی وكۆیلایەتی و ملكەچی پەیوەندییە خزمایەتییەكان.
وڵاتی مەغریب وێرای گیروگرفتەكانی كەهەر تەنها بە بارودۆخی لەبەریەك هەڵوەشاوی ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە ناوەستێت، بەڵكو سەربازی ئەوەی كە بەدەست بەڵگەنەویستە ئایینییەكان و ڕق و كینە نەژادییەكانەوە دەناڵێنێت بەر لەمپەرێكی دیكەش دەكەوێت كە بریتییە لەوەی: دیموكراسی لەدایكبووی نەسەقێكە لە (بەهاگەلێك) كە لای داگیركەری پێشوو ( ئیستیعماری فەرەنسی) باڵادەست بووە، پاشانیش بەنیسبەت ئێمەوە سەختییەكان هەر تەنها لە زەروورەتی پێكهاتنی نێوان بەرهەمی هێنراو و حەساسیەتە

 دیموكراسی  تەنها بۆ خۆشی نییە بەڵكو بۆتە پێداویستییەكی ژیانی مۆدیرن
 ناوخۆییەكان و كاركردن بۆ دروستكردنی وێنەگەلێك لە وێنەكانی دیموكراسیەتێكی گونجاو بۆ ئەونیشتیمانە نیە كە لەبارەیەوە دەدوێین، نەخێر بەڵكولە چۆنیەتی ڕوبەڕوو وەستانەوەی ئەو كەسە شومانەیە  كە دیموكراسیەت تەنها وەك داهێنراو و گەمەیەكی نەهریمەنان لە گەمەكانی تاك دەیبینن.
گواستتنەوە بەرەو دیموكراسیەت كە هاتنەكەی لەوە زیاتر تێینەپەڕاندووە هێرشێكی وردو خاشكەرەی سەرمایەداریی بەجیهانیكراوو ناردەكردنی دیموكراسیەتیی ئەمریكی و كێبەڕكێێ ئابوورییەكی دڕندانە و جیهانی و دەستبەسەراگرتنی كۆمەڵایەتی كە ٤٠ ساڵ بیناكراوە نە  گەشەی هیناو نە دیموكراسی، سیاسەتی تەوافوفی و گرێبەست ئامێز دەخوازێت  كە  ڕێگە بدرێت بە تێپەڕبوونی ئاشتییانە و گرێبەستووانە بەرەو دیموكراسیەت وەك میكانز مێكی  فەلسەفەی و ئامڕازێك بۆ ڕاپەڕاندنی فەرمانڕەوایەتی و بە تەكنیككردنی جیاوازی و گۆڕینی ئەم جیاوازییانە بە ئامڕازێك لە ئامڕازەكانی گەشە، گەشە بەبێ ئازادی نابێت ،
بەواتە  بەرفراوانەكەی گەشە بەبێ بوونی سەرجەم ئامڕازو تواناكانی مرۆڤی ئازاد لە  سەپاندنی ئیختیارو دروستكردنی ژیان ڕونادات. 
گەشە/ پەرەسەندن، پرۆسەیەكە بەڕێوەبردنی بازاڕو فەرمانگە حكومییەكان و پەیوەندییە 
كانی نێوان فەرمانڕەوای فەرمانڕەواو فەرمانبەرداران و دامرزراوەكانی یاسادانان و پارت سیاسییەكان و دامەزراوە  دادوەری  ڕاگەیاندن وفێركارییەكان و هەموو كۆمەڵگە بەشێوەیەكی گشتی دەگرێتەوە مۆركی پیرۆزیی دانە پاڵ پەیوەندییە سیاسیەكان یەكێكە لە ڕێگرییەكانی بەردەم دیموكراسی و دەشێت لەگەڵ سەروەری كەسی ئازاد و پێگەیشتووی دنیاخوازدا یەك نەگرێتەوە. قایم ڕاگرتنی دیموكراسیەت بەرپرسیاریی دیموكراتخوازان و هێزە دیموكراتییەكانە، وە ئەم كارە (قایم ڕاگرتنی دیموكراسیەت) دەتوانێت هەموو ڕێگری ولەمبەرەكانی بەردەم  گۆڕین بە ئاڕاستەی دیموكراسیدا وەلابنێت وەك  ئایدۆلۆژیاكانی دەوڵەت و كۆمەڵگە و ئەو مەر مەرجەعیەتانەی كە زیادەڕۆیی دەكەن لە هەڵگوتن بە ڕابوردوو و تایبەتمەندیی و . ناسنامەی ڕۆشنبیری و حەزاریدا و بەشداری دەكەن لەداپۆشینی واقعیی مێژوویی دواكەوتوو لە بڵاونەكردنەوەی كلتووری ئازادیدا، تاقمەكانی بەرهەڵستیكردنی نۆژەنكردنەوەی سیاسی و ئایدۆلۆژی و دیموكراسیكردن، لە ناو دەستە بژێرە هاوچەرخەكانیشدا دەبینین كە لە شێوەی دەستگرتن بە ڕەوایەتی نیشتمانیی ڕەمزی و بەكردەوەو پاراستنی  پێگە  جێبەجێكارەكان  لە پارتەكان و لە پانتایی سیاسیدا خۆیان دەشێ‌رنەوە، یان لە شێوەی پاساودانەوەی بارودۆخی سیاسیی  ئێستا دا بەناوی بەرهەڵستیكردنی مەترسییە دەرەكییەكان  یان لەژێر  گوشاری تەوژمی  گەشەسەندندا خۆیان مەڵاس دەدەن. 
سەركەوتنی دیموكراسی گرنگی و بایەخی  بەكردەوەو هۆشیارانەی  جەماوەر دەخوازێت، ئەو ‌هۆشیارییەی كە ناتوانرێت لە شەوو  ڕۆژێكدا و بە بڕیارێك  یان  بە (كن فیكن)  ێك گەڵاڵە بكرێت، دوورودرێژە كە جەماوەرو پارتەكانی  بە

مەبەستی  بەڕێكخستنی  ڕاسانێك (بەواتا گشتگیرە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەكەی ) وانەو شارەزایی  تێدا كەڵەكە دەكەن. 
لە كۆتاییدا، ئێمە لە بەردەم ڕاپۆرتی دەستەی ئینساف و ئاشتبوونە وەداین، ئەوەی كە ئەم دەستەیە پێێهەستاوە  ڕوداوێكی سەرپێی نییە، بەڵكو بەردی بناغەیە  لەپێناو بەشێكی  هەقیقەتدا، واتە بەشێكە  لەو دەستكەوتە دیموكراسیانەی كە  لە بواری  مافەكانی  مرۆڤدا بەدەست هاتوون، هەروەها  ناكرێت نكۆڵی بكرێت لە وەی كە دۆسیەی پێشێلكاریە ترسناكەكانی مافەكانی مرۆڤ  لەڕێی كاری دەستەی ئینساف و ئاشتبوونەوەدا هەنگاوێكی بۆ پێشەوە ناوە، لەگەڵ ئەم هەنگاوەشدا ئەم بابەتە لە چەندین لایەنییەوە بە كراوەیی  ماوەتەوە،جا ئەو لایەنە چ پەیوەست بێت بە زانینی هەقیقەتی تەواوەوە كە ڕاپۆرتەكە خۆشێ دان 
بەمەدا دەنێت یان ئەو لایەنانەی كە پەیوەستن بەگرەنتییە دەستوری و دامەزراوەیی و دادوەری و كارگێڕییەكانەوە، بۆ ئەوەی ئەو حاڵەتە دوبارە نەبێتەوە كە ڕویدا و لە سزاقوتاریان نەبیت.
كاری حقوقی هێشتا تەواو نەبووە، بەڵام هەرئێستا كارە بەزایی و پێشەكییەكانی لەگۆڕەپا
نی  سیاسیدا دیارن. ئای ئێستابەدەستوورێكی دیموكراسی تێرووتەسەل و بێگەرد یان بە دەستوورێكی ئینتیقالی كە هۆشیاری دیموكراسی كۆمەڵگەیی لە بەرچاو بگرێت دەتوانین ئەو كارە بكەین یان خود بەكۆمگرەیەكی تەئسیسی یان بە...هتد
ئێمە، لە پێناو ڕگار كردن و پێشخستنی چاك سازی دەستووری  ئەم قۆناخەمان یەكەم جار پێویستیمان بەئیرادەیەكی سیاسی بەكۆمەڵی گرێبەست ئاومێزانە هەیە، كە لە پێنو چاك سازی ئابووری كۆمەڵایەتی ڕۆشنبیرییەكان و بەزاندنی جوداخوازی بەدیمەكراسییەت و سەر لەنوێ گەڕانەوەی ڕەوەشت هۆكاری سیاسی وەك ،كارێكی مێرخاسانە و گشتی لەپێناویموكراسی كردن و پێشكەوتن ونۆژەنكردنەوەو تێپەڕاندنی دواكەوتنی مێژووی، لە پێگەشتوویگشتی دیموكراسییەتی كۆمەڵگە تێبگات .

ئەم بابەتە لە گۆڤاری كەلتور ژمارە (5)ی كانونی دووەم بۆ ساڵی 2012 بڵاوبوەتەوە، كە ئەكادیمیای هۆشیاری و پێگەیادنی كادیران دەری كردوە، هەروەها لە لایەن یاسین عومەر كاری وەرگێران بۆ بابەتەكە كراوە.