ئا: بورهان ئەمین
 ئەو جەنگەی ئێستای ئەمریکا دژ بە ئێران تەنیا رووبەڕووبونەوەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو دەستپێکی خاڵێکی وەرچەرخانە بۆ سەرهەڵدانی نەزمێکی نوێی ناوچەکە، هەروەها ئەنجامەکەشی بە تەقینەوەی بۆمب و مووشەک و ئاستی وێرانکارییەکان ناپێورێت، بەڵکو بەدروستکردنی واقیعێکی سیاسی و ستراتیژێکی نوێی پشت بەرەکانی جەنگەکە درێژدەبنەوە. 

لە 2003ەوە هەژموونی ئێران لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست  زیادی کردووە، لەبەرامبەریشدا نەزمی ناوچەیی عەرەبی هێدی هێدی کەمی کردووە،  ئەم نەزمە لە دوای پرۆسەی ئازادی عیراق هاتەگۆڕێ، بەڵام بە واقیعی لەدوای راپەڕینەکانی بەهاری عەرەبی دەستیپێکرد و  دەروازەیەکی نوێی بۆ هەریەک لە تورکیا و ئێران و ئیسرائیل کردەوە، لێرەدا پرسیارە چارەنووسسازەکە ئەوە نییە کە کێ لە جەنگەکە سەرکەوتووە یان کێ دۆڕاوە، بەڵکو پرسیارە جددییەکە ئەوەیە، کە چ جۆرە خۆرهەڵاتێکی ناوەڕاست لەم ململانێیە دروست دەبێت؟ 
ئایا ناوچەکە بەرەو سەقامگیری زیاتر دەڕوات، یان دەچێتە قۆناغێکی نوێی کێبڕکێ و ململانێوە؟ پێشهاتە سیاسی و سەربازی و ئابوورییەکان چەند گۆڕانکارییەکی ستراتیژی گەورە ئاشکرا دەکەن کە لەوانەیە لە چوار پێنج ساڵی داهاتوودا هەروا بمێننەوە.
 
پرۆسەی ئاساییکردنەوەی ناوچەکە، داڕشتنی هاوکاریی ئەمنی نوێ، چارەسەرکردنی پرسی فەلەستین و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە، پێویستی بە پشوودرێژی و ستراتیژی سیاسیی درێژخایەن هەیە

دابەزینی بلۆکی ئایدیۆلۆژیا و سەرهەڵدانی پراگماتیزمی سیاسی
زیاتر لە چوار دەیەیە، دیمەنی جیۆپۆلۆتیکی ئەم ناوچەیە بە پرۆژەی ئایدیۆلۆژیای گەورە لەسەر بنەمای بیرۆکەی ئایینی، ناسیۆنالیستی، یان شۆڕشگێڕانە لە قاڵب دراوە، ستراتیژی ئیقلیمی ئێران و سعودیە بەتایبەتی لە بنیاتنانی تۆڕێکی دوورمەودای هاوپەیمانان و گروپە چەکدارەکان لە عیراق، سوریا، لوبنان و یەمەن، کە بە بەرخۆدان لە قەڵەم دەدرێن، تایبەتمەندییەکی دیاری بلۆکی سوننەگەرایی و شیعەگەرایی بووە، بەڵام ئەو جەنگە ئەوەی لەناوبرد و زۆربەی کاراکتەرە خاوەن  هەژموونەکان لەناوچوون یان لە ریزی پێشەوەی سیاسەت و دەسەڵات نەمان، هەمان کات ئەو دەوڵەتانەی کە ئەم ئەکتەرانە تێیدا کاریان دەکرد، رووبەڕووی ئاستەنگی ناوخۆیی زیاتر بوونەوە و ئەمریکییەکان یەخەیان گرتن، بۆیە رەنگە لە ساڵانی داهاتوودا گۆڕانکاریی لە هەژموونی ئایدیۆلۆژییەوە رووبدات و بەرەو نەزمێکی تر بڕوات کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان و هاوکاری ئابووری و رەچاوکردنی ئەمنی دابمەزرێت، بەم گۆڕانکارییە سیمای ناوچەکە بەتەواوی دەگۆڕێت. 
رۆڵی تورکیا 
لەنێو ئەکتەرە ناوچەییەکان، واپێشبینی دەکرێت لە دەیەی داهاتوودا  تورکیا رۆڵی کاراتری هەبێت، چونکە خاوەنی هێزێکی سەربازی تۆکمە و قایمە، توانای ئابووری، گرنگی جوگرافی و دیپلۆماسییەکەی رێگەی پێدەدات رۆڵێکی کاراتر لەداڕشتنی نەزمی سیاسی ناوچەکەدا هەبێت، لە بیست ساڵی رابردوودا تورکیا پیشەسازی بەرگریی خۆی بەشێوەیەکی بەرچاو فراوانتر کردووە، کاریگەری سیاسی و سەربازییەکەی خۆی لە چەندین شەڕگە و ناوچەی جێناکۆکدا بەهێزتر کردووە و تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دامەزراندووە، ئەمە لە کاتێکدایە هەندێک لە زلهێزەکانی ناوچەکە وا کاریگەرییان لەدەست دەدەن و هەندێکی دیکەش سنووردار دەبن، بەڵام توانای ئەنقەرە لەگەشەکردندایە، تەگەرەی بەردەم تورکیا، پرسی کورد و ئاریشە ئابوورییە ناوخۆییەکان و پەیوەندییە ئاڵۆزەکانیەتی لەگەڵ روسیا و خۆرئاوادا، ئەمانە فاکتەری گرنگ دەبن بۆ دیاریکردنی سنووری دەسەڵاتی تورکیا، ئەگەر بتوانێت نیوەی ئەو تەگەرانەی بەردەمی لاببات بەتایبەتیش ئەگەر پرسی کورد بە ئاشتیانە چارەسەر بکات، ئەوا دەبێتە براوەی گەورەی نەزمی نوێی ناوچەکە. 
باڵا دەستی سەربازی ئیسرائیل  
ئاماژەکان ئەوەمان نیشان دەدەن ئیسرائیل براوەی سەربازی جەنگەکەیە، بەڵام تەنها باڵادەستی سەربازی بەس نییە بۆ گەرەنتیکردنی سەقامگیری لەمەودوای ئەو وڵاتە، لە ساڵانی داهاتوودا پێدەچێت گەورەترین کێشەی سیاسی بۆ دروست ببێت،  پرۆسەی ئاساییکردنەوەی ناوچەکە، داڕشتنی هاوکاری ئەمنی نوێ، چارەسەرکردنی پرسی فەلەستین و گونجاندنی لەگەڵ واقیعی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە، پێویستی بە پشوودرێژی و ستراتیژی سیاسی درێژخایەن هەیە، ئیسرائیل مامەڵە لەگەڵ  ئەو واقیعەدا دەکات، بۆ پێگەی خۆی لە سیستمی ناوچەییدا دەرەنجامی جەنگەکە وایلێدەکات پێگەکەی خۆی بپارێزێت. 
عیراق لەنێوان دەرفەتی ستراتیژی و لاوازی لەپێکهاتەدا
عیراق پێگەیەکی ناوازەی لە نەزمی نوێی ناوچەکەد داگیرکردووە، کەم وڵاتی تر هەیە بەمجۆرە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، ئێران، تورکیا، وڵاتانی کەنداو و وڵاتی دیکە یەکبخات و هاوسەنگی رابگرێت، وادەبیندرێت لە ساڵانی داهاتوودا رووبەڕووی تەحەددای مێژوویی ببێتەوە و خۆی لە کێبڕکێی دەسەڵاتی ناوچەییەوە بگۆڕێت بۆ ئەکتەرێکی سەرەکی، کە توانای پاراستنی هاوسەنگی سەربەخۆیی و دەرەکییەکانی هەبێت، سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە بەشێوەیەکی بەرچاو پەیوەست دەبێت بەوەی، کە ئایا بەغدا توانای سنووردارکردنی هەژموونەکانی دەرەوە و پتەوکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی هەیە یان نا؟ ئایا تاسەر دەتوانێت رووبەڕووی گەندەڵکاران ببێتەوە؟ پەیوەندییەکی سەقامگیر لەگەڵ هەرێمی کوردستان بەردی بناغەی ئەو رۆڵەی دەبێت، عەلی زەیدی چووە ئەمریکا و کەوتە بەردەم ئەزمونێکی گرنگ ئەگەر تیایدا سەرکەوتوبێت، ئەوا عیراق دەتوانێت گەشە بکات و ببێتە ناوەندێکی چارەنووسساز و چەقی ئابووری و سیاسی لەنێوان وڵاتانی کەندا و سوریا و تورکیادا.
پرسی کورد دەچێتە قۆناغێکی نوێ 
دەمێکە پرسی کورد بە ئاڵۆزترین و بەردەوامترین تەحەددای سیاسی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەژمێردرێت، ئەمڕۆ کورد تەنیا ئەکتەرێکی ناو پرۆسەی سیاسی نەتەوەیی نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی چارەنووسسازە لە هاوکێشەکانی ئاسایش و وزە و دەسەڵاتی ناوچەکەدا، لەگەڵ گۆڕانی پێکهاتەکانی دەسەڵات و سەرهەڵدانی نەزمە نوێیەکان، هەم دەرفەت و هەم مەترسیش دێتە کایەوە، کاریگەری ئایندەی سەرکردایەتی کورد  بە شێوەیەکی بەرچاو پەیوەستە بە توانای ئەوان بۆ پەرەپێدانی ستراتیژی یەکگرتوو و بەهێزکردنی هاوکارییە ناوخۆییەکانیان و گواستنەوە لە رۆڵی بەرگری و کاردانەوە، بۆ رۆڵی سیاسیی پێشوەختە، کورد ئەگەر بە یەکگرتوویی و یەکهەڵوێست بەرامبەر بە ناوەند و دەرودراوسێ و ئەمریکا هەڵسوکەوت بکات، ئەوا کاریگەری راستەوخۆی بەسەر بڕیارە چارەنوسسازەکانی دەسەڵاتی ئەو وڵاتانەدا دەبێت و گرەوەکە دەباتەوە.
ئابووری و جیۆپۆلەتیک ئاراستەی ناوچەکە دیاری دەکات 
ئەگەر سیمای دیاری ناوچەکە لە سەدەی رابردوودا ململانێ ئایدیۆلۆژیاکان  بووبێت، ئەوا سیمای دەیەی داهاتوو پرۆژەکانی ئابووری، وزە، تەکنۆلۆژیا و ژێرخانی ستراتیژی دەبێت، ئەو ناوچەیە تادێت دەبێتە بەشێک لە کێبڕکێیەکی جیهانی بۆ رێڕەوی بازرگانی و وزە و پەیوەندی دیجیتاڵی، لەم ژینگە نوێیەدا ئیتر کاریگەرییەکان تەنیا بە هێزی سەربازی نابن، بەڵکو توانستی تێکەڵبوون لەگەڵ تۆڕە ئابوورییەکانی ناوچەکە و پرۆژەکانی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی ئاستی سەرکەوتنەکان دیاری دەکەن،  بۆیە دەکرێت خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لەدوای پێنج شەش ساڵی تر کەمتر سەرقاڵی  ململانێی ئایدیۆلۆژی بێت، بەڵکو زۆرتر بەبەرژەوەندیی ئابووری و پەیوەندی جیۆپۆلەتیکییەکان تایبەتمەند بکرێت، ئەم گۆڕانکارییە نوێیە، توانای گۆڕینی بناغەی پەیوەندییەکانی نێوان هەموو وڵاتانی ناوچەکەی هەیە.
ناوچەکە جیاوازتر دەبێت
  بەپێی هەموو لێکدانەوەو پێشبینییەکان، خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە وەرچەرخانێکی مێژووییدایە، ئەو جەنگە رووداوێکی مەزنە و دیزاینەری  ناوچەکەیە، تەنانەت ئەگەر سنوورەکانیش وەک خۆیان بمێننەوە، ئەوا نەخشەی کاریگەری و دەسەڵات و گرنگی ستراتیژی سەرلەنوێ دەکێشرێنەوە.

سەرچاوە: 
https://deutsch.geo-strategic.com
www.spiegelonline.de
www.bpb.de