دەستوور؛ متمانە و دەسەڵات
(1-3)

دەستوور، بەرزترین بنەمای یاسایی و سیاسیی دەوڵەت و ناسنامەی سیاسیی گەل و بناغەی دادپەروەری و سەقامگیرییە، نەک تەنیا دەقێکی یاسایی، بەڵکو پەیمانی ژیانی هاوبەشی نێوان پێکهاتەکانی وڵاتە. 
ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ تێڕامان لە رۆحی دەستوور وەک گرێبەستێکی ئەخلاقی و پەیمانێکی ژیانی هاوبەش؛ نەک هەر وەک بەڵگەنامەیەکی رەسمی و یاسایی وشک، کە لەناو کتێبخانەکاندا هەڵگیراوە.
کاتێک دەستوور وەک “دەستوورێکی زیندوو”، لەگەڵ پێویستییەکانی سەردەمدا هاوئاواز بێت، دەتوانێت ماف و ئازادییەکان بپارێزێت، سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی بەهێز بکات و متمانە لەنێوان هاووڵاتی و دەوڵەتدا دروست بکات. بێگومان پاراستنی دەستوور تەنیا پاراستنی دەق نییە، بەڵکو پاراستنی ئایندەی میللەتە.
لە مێژووی بیرکردنەوەی سیاسی و دامەزراندنی دەوڵەتەکاندا، کەم چەمک هەیە هەمان قووڵی و کاریگەریی «دەستوور»ی هەبێت. دەستوور تەنیا کۆمەڵێک ماددەی یاسایی نییە کە سنووری دەسەڵات دیاریی بکات، تەنیا هەر بەڵگەنامەیەکی رەسمییش نییە بۆ رێکخستنی دامەزراوەکان؛ بەڵکو لە مانا قووڵتر و گشتگیرترەکەیدا؛ گرێبەستی گەورەی نێوان مرۆڤ، دەسەڵات، ماف، ناسنامە و داهاتووی نیشتمانە.
لە روانگەی فەلسەفییەوە، دەستوور وەڵامی ئەم پرسیارە بنەڕەتییەیە کە دەڵێت: چۆن مرۆڤەکان دەتوانن لەژێر یەک سیستمی سیاسیدا، بەبێ ترس، بەبێ ستەم و بەبێ زاڵبوونی یەک لایەن، پێکەوە بژین؟ ئەم پرسیارە پێش ئەوەی یاسایی بێت، فەلسەفی و مرۆییە، چونکە پێش ئەوەی دەستوور لەناو پەرلەماندا بنووسرێت و پەسەند بکرێت و دەنگی لەسەر بدرێت، لە ناخی کۆمەڵگە و لە ویژدانی سیاسیی گەلاندا دروست دەبێت. زانایان و بیرمەندانی یاسا و دەستوور دەڵێن: «مرۆڤ بەبێ یاسا وەک بوونەوەرێکە، لەناو شەڕی هەموواندا دژبە هەمووان دەژی» و  «دەوڵەت، بۆ پاراستنی مافە سروشتییەکانی مرۆڤ دروست دەبێت». هەروەها تیۆری «دابەشکردنی دەسەڵاتەکان»، بە بناغەی دەستووری مۆدێرن دادەنرێت. بەم مانایە، دەستوور لە دنیای مۆدێرندا تەنیا دیاریکردنی چوارچێوەی سیستمێکی حوکمڕانی نییە؛ بەڵکو رێککەوتنێکی ئەخلاقییە لەسەر سنووردارکردنی هێز.
لەڕاستیدا مێژووی دەستوور، مێژووی ململانێی مرۆڤە لەگەڵ دەسەڵاتی بێسنووردا، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا لە ئەوروپا سنوور بۆ دەسەڵاتی پاشا دانرا. ئەم رووداوە هەنگاوێکی سەرەتایی بوو بۆ گواستنەوەی دەسەڵات لە ئارەزووی تاکەوە بۆ چوارچێوەی یاسا. دوای ئەوە، بیرۆکەی سەروەریی گەل، ئازادی، یەکسانی و مافی مرۆڤیان هێنایە ناو دامەزراوە سیاسییەکانەوە.
لەو قۆناغەوە، دەستوور بوو بە ئامرازێک بۆئەوەی دەوڵەت لە دەسەڵاتی تاکڕەوەوە بگۆڕدرێت بۆ دامەزراوەیەکی یاسایی، بەڵام لە وڵاتانی فرەنەتەوە، فرەمەزهەب و فرەزمان، پرسیارێکی تر دروست دەبێت: چۆن جیاوازیی ببێتە سەرچاوەی هێز، نەک هۆکاری ململانێ و ناکۆکی و شەڕ؟
لە زانستی یاسای دەستووریدا، دەستوور ئەو کۆمەڵە بنەما و یاسایانەیە کە:
*شێوازی دامەزراندنی دەوڵەت دیاریی دەکات.
*سنووری دەسەڵاتەکان دیاریی دەکات.
*پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان رێکدەخات.
*ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیان دەپارێزێت.
دەستوور بەگشتی بۆ چەند جۆرێک دابەش دەکرێت:
یەکەم: دەستووری نەنووسراو، وەک ئەزموونی بەریتانیا.
دووەم: دەستووری رەق و نەرم، وەک دەستووری ئەمریکا، کە دەستوورێکی نەرم نییە.
سێیەم: دەستووری یەکگرتوو، فیدراڵیی و کۆنفیدراڵیی وەک سویسرا و ئەڵمانیا.
چوارەم: دەستووری زۆرینە و دەستووری سازان، کە لە وڵاتانی فرەپێکهاتەدا دیارترین مۆدێلە. لوبنان یەکێکە لە ناسراوترین ئەزموونەکانی دەستووری سازان. لە لوبنان، ناوەندە سەرەکییەکانی دەوڵەت لەنێوان پێکهاتە ئاینییەکاندا دابەش دەکرێت. هەرچەندە ئەم مۆدێلە تاڕادەیەک فرەییە و کۆمەڵگەی پاراستووە، بەڵام لەکاتی لاوازیی دامەزراوەکان و دەستتێوەردانی دەرەکیدا، تووشی قەیرانی بەردەوام بووە.
ئەمە وانەیەکی گرنگە بۆ عیراق: سازان بەتەنیا بەس نییە؛ دامەزراوەی بەهێز و متمانەی سیاسییش پێویستن.
بەم شێوەیە، دەستوور، ئەگەرچی لە لاپەڕەکاندا بە وشە نووسراوە، بەڵام لە راستیدا چارەنووسی پێکهاتەکان لەنێوان دێڕەکانیدا حەشاردراوە. دەستوور کاتێک زیندوو دەبێت کە نەک تەنیا لە دادگا و پەرلەماندا، بەڵکو لە هۆشیاریی هاووڵاتی و کەلتوری رۆژانەی کۆمەڵگەدا بچەسپێت. ئەزموونی کەنەدا و سویسرا نیشانیانداوە کە فرەیی زمان و ناسنامە، ئەگەر لەژێر چەتری دەستوورێکی دادپەروەرانەدا بەڕێوەببرێت، دەبێتە سەرچاوەی هێز و سەقامگیریی، نەک هۆکاری دابڕان و لێکترازان.
لەم قۆناغە هەستیارەدا، ئەگەر باس لە کوردستان بکەین، لەهەموو کات زیاتر پێویستی بە یەکڕیزیی، دانایی و بەرپرسیارێتییە، ئەگەر قسەش لەسەر یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بێت، ئەوا وەک هەمیشە یەکێتی تەنیا لایەنێکی سیاسی نییە، بەڵکو بەشێکە لە بیرەوەریی خەبات، ئەخلاقی نیشتمانی و پرۆژەی داهاتووی گەل. هێزی راستەقینەش ئەوەیە سیاسەت لەگەڵ ویژدان و دەسەڵات لەگەڵ خزمەتگوزارییدا ئاوێتە بکات؛ چونکە نیشتمان کاتێک بەهێز دەبێت کە ئەخلاق ببێتە بنەمای بڕیار، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەکە لێرەدا ئەوەیە: 
ئایا تەنیا هەبوونی دەقێکی نووسراو بەسە بۆ مسۆگەرکردنی دادپەروەریی؟ یان متمانە پێش دەستوور دەکەوێت؟ 
لە بەشەکانی داهاتوودا، دەچینە ناو وردەکارییەکانی ئەم هاوکێشەیەوە.

دەستووری عیراق و قۆناغی نوێ
(2-3)

دوای ساڵی (2003)، عیراق چووە قۆناغی نوێی دامەزراندنی دەوڵەتەوە. لە ساڵی (2005)دا، عیراق دەستوورێکی نوێی پەسەند کرد. ئەم دەستوورە:
*عیراقی وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی ناساند.  
*فرەیی نەتەوەیی و ئایینیی لە عیراقدا ناساند.  
*تایبەتمەندیی و دەسەڵاتی هەرێم و پارێزگاکانی دانپێدانا.
*بنەما و شێوازی بۆ دابەشکردنی دەسەڵات و تایبەتمەندییەکان دیاریکرد.  
لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستووردا، کورد بەهۆی یەکڕیزیی و دیدی ستراتیژیی، رۆڵێکی بنەڕەتیی بینی. لەم قۆناغەدا رۆڵی یەکێتی و پارتی و رۆڵی سەرۆک مام جەلال و جەنابی کاک مەسعود و کاک نەوشیروان، کاریگەرییەکی گەورەیان هەبوو. سەرکردایەتیی کورد باوەڕی بەوەبوو کە عیراق بە زۆرینە بەردەوام نابێت؛ بەڵکو بە سازان، هاوسەنگی و شەراکەت دەپارێزرێت.
راستییەکە ئەوەبوو، دەستووری ساڵی (2005)ی عیراق، هەموو داخوازی و مافە مێژووییەکانی گەلی کوردستانی لەخۆ نەگرتبوو، بەڵام لەو قۆناغەدا، بەهۆی تەرازووی هێز، بوونی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئاڵۆزیی ناوخۆیی خودی عیراق و گوشارەکانی ناوچەکە، زیاتر لەوە مەیسەر نەدەبوو. لەو ساتە مێژووییەدا، مەسەلەکە بەدەستهێنانی هەموو شت نەبوو؛ بەڵکو پاراستنی ناسنامە و مافە دەستوورییەکانی کورد بوو لەناو عیراقێکی نوێدا.
شەقامەکە تەخت نەبوو؛ بەڵکو پڕبوو لە هەوزار و نشێو، کۆسپ و تەگەرە، بەڵام گرنگ ئەوە بوو کە هەنگاوەکان بۆ ئاراستەی راست بن.
تائێستا، دەستوور وەک خۆی جێبەجێنەکراوە. ئەمە تەنیا کێشەیەکی دەستووریی و یاسایی نییە؛ بەڵکو قەیرانی متمانەی نێوان هاوبەشەکانی عیراقە، بەتایبەتی نێوان هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتە فیدراڵییەکان. یەکێک لە گرنگترین ماددەکانی دەستووری عیراق، ماددەی (140)ە. ئەم ماددەیە بۆ چارەسەرکردنی ناوچە جێناکۆکەکان دانرا، بەتایبەتی کەرکوک.
قۆناغەکانی جێبەجێکردنی بریتین لە:
1.ئاساییکردنەوە.  
2.سەرژمێریی.  
3.ریفراندۆم.
هەروەها، لە زۆربەی ماددەکانی دەستووری عیراقدا دەربڕینی «ینظم بقانون» هاتووە؛ واتە جێبەجێکردنی ماددەکە پێویستی بە یاسای دواتر هەیە، بەڵام کاتێک ئەو یاسایانە دەرناچن، ماددەکە دەبێتە دەقێکی بێ گیان و لەهەمانکاتدا بەردەوامیی دەدات بە جێبەجێکردنی ئەو یاسایانەی لە سەردەمی حکومەتێکی ناوەندیدا پێش ساڵی (2003) دەرچوون، کە رۆحی ئەم یاسا کۆنانە لەگەڵ بنەماکانی سیستمی فیدراڵیدا یەکناگرنەوە. 
لە گرنگترین ئەو بابەتانەی کە لە دەستووری عیراقدا هاتوون و پێویستە یاسایان پێ دەربچێت، بریتین لە:
* نەوت و گاز.
*دامەزراندنی ئەنجومەنی فیدراڵی.
*دامەزراندنی دادگای باڵای فیدراڵی. 
*بودجە و دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی گشتی. 
*بودجە و دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی دارایی  گشتی. 
*یاسای ئەو دامەزراوانەی کە زامنی هاوسەنگی و دادپەروەرین لە شایستە و مافەکاندا. 
دەستوور تەنیا دەقێکی یاسایی نییە؛ بەڵکو پەیمانی ژیانی هاوبەشی نێوان پێکهاتەکانی وڵاتە. کاتێک وەک «دەستوورێکی زیندوو»، لەگەڵ پێویستییەکانی سەردەم هاوئاواز بێت، دەتوانێت ماف و ئازادییەکان بپارێزێت، سەقامگیریی سیاسی و ئابووریی بەهێز بکات و متمانە لەنێوان هاووڵاتی و دەوڵەتدا دروست بکات. پاراستنی دەستوور تەنیا پاراستنی دەقی یاسایی نییە؛ بەڵکو پاراستنی ئایندەی نەتەوەیە.
لەڕاستیدا، دەستوور تەنیا «پەرتوکێکی یاسایی» سەر مێزەکان نییە؛ بەڵکو ئەمانەتێکی مێژووییە. ئەگەر بمانەوێت عیراق لە بازنەی قەیرانەکان رزگار بکەین، دەبێت لە «دەستووری سەر کاغەز»ەوە بیگوێزینەوە بۆ «دەستووری ناو دامەزراوەکان» و «دەستووری ناو هزر و ویژدانی سیاسی و ئیداریی». تەنیا ئەوکاتە نیشتمان دەبێتە ماڵێکی ئارام بۆ هەمووان.
بێگومان، هەر دەستوورێک لە کاتی ئارامیدا دەنووسرێت، بەڵام لە کاتی قەیراندا تاقی دەکرێتەوە.
کاتێک:
*ناوچەکە ئاڵۆز دەبێت.  
*هاوپەیمانییەکە دەگۆڕدرێت.  
*گوشارە دەرەکییەکان زیاد دەبن.  
*سازان نامێنێت.  
ئەوکاتە ئەم پرسیارە گرنگە سەرهەڵدەدات: ئایا یاسا زاڵ و بەرزترە، یان هێز؟ 
ئەگەر خوێندنەوەی دەستوور هێز دیاریی بکات، دەستوور مانای خۆی لەدەست دەدات. خوێندنەوەی زانستیی ئەزموونی بۆ دەستووری عیراق ئەوەمان نیشان دەدات کە قەیرانی دەستوور زۆرجار قەیرانی دەق نییە؛ بەڵکو قەیرانی:
*ئیرادەی سیاسی.  
*باوەڕبوون بە سەروەریی یاسا.
*متمانە.  
*دامەزراوە.  
*کەلتوری هاووڵاتیبوون.  
لە کۆتاییدا، دەستوور تەنیا یاسا نییە؛ بەڵکو:
*ئەخلاقی سیاسییە.  
*گرێبەستی هاوبەشییە.  
*پارێزگارییە لە مافی مرۆڤ.  
*سنووری دەسەڵاتە.  
*بناغەی درێژخایەنی نیشتمانە.  
باشتر وایە فیدراڵیەت لە عیراقدا تەنیا تایبەت نەبێت بە هەرێمی کوردستان. بۆ دروستبوونی هاوسەنگیی سیاسی و دەستووری، پێویستە لە ناوچەکانی دیکەش، لەسەر بنەمای هەرێمی ئیداریی پەرەی پێبدرێت. کورد نەتەوەیەکە و هەرێمەکەی بنەمای نەتەوەیی هەیە، بەڵام فراوانبوونی فیدراڵیەت لە تەواوی عیراقدا سیستمێکی هاوسەنگتر و سەقامگیرتر دروست دەکات، چونکە نیشتمان بە سامان، یان چەک بەردەوام نابێت؛ بەڵکو بە متمانەی هاوبەش و سەروەریی یاسا دەمێنێتەوە.
لە دیدی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان-ەوە، لە رابردوو و ئێستادا، هەمیشە دەستووری وەک بناغەی شەراکەت، هاوسەنگی و چارەسەری ناکۆکییەکانی عیراق بینیوە. سەرۆک مام جەلال باوەڕی بەوە هەبوو کە عیراق نە بە هێزی سەربازیی، نە بە گوشار و دارایی، بەڵکو بە یاسا و متمانە و هاوبەشی، دەپارێزرێت. ئەمڕۆش لە بەردەم ئاڵۆزیی ناوخۆ و گۆڕانکاریی ناوچەییدا، دیدی یەکێتی ئەوەیە کە چارەسەری کێشەکانی نێوان دەسەڵات و خەڵک، هەرێم و ناوەند و پێکهاتە سیاسییەکان، گەڕانەوەیە بۆ رۆحی دەستوور و جێبەجێکردنی دادپەروەرانەی ماددەکانی.
بۆیە لە جیاتی پەنابردن بۆ هێزی چەک، پارە یان هاوپەیمانیی کاتی، دەبێت پەنا ببرێت بۆ دەستوور؛ چونکە تەنیا بە سەروەریی یاسا دەتوانرێت عیراقێکی نوێ، عیراقێکی هەموومان، بنیات بنرێت.
لەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، وەک لە دەستووردا هاتووە رۆڵی سەرۆک کۆمار و  «دادگای فیدراڵی»، وەک پاسەوانی دەستوور دێتە پێشەوە و ئەرکی دادگای فیدراڵییە سەقامگیریی دەستووریی بپارێزێت وەک ناوبژیوانێکی بێلایەن، دەقەکان بە شێوەیەک راڤە بکات کە رەنگدانەوەی رۆحی فیدراڵی و شەراکەت بێت. 
 دامەزراندنی «ئەنجومەنی فیدراڵی»، کە ماددەیەکی گرنگی دەستووری عیراقە و تائێستا جێبەجێنەکراوە، پێویستییەکی نیشتمانییە. پێویستە هەموو پێکهاتە و لایەنە سیاسییەکان پەلە بکەن لە دامەزراندنی، چونکە ئەم دامەزراوەیە دەتوانێت بە چارەسەرکردنی کێشە دەستووری و سیاسییەکان، پاراستنی هاوسەنگیی فیدراڵی و دروستکردنی متمانە لەنێوان دەسەڵاتی فیدراڵی و هەرێمەکان، رۆڵێکی گرنگ ببینێت.
لە عیراقیشدا، دەستوور نابێت تەنیا بیرەوەرییەکی سیاسیی ساڵی (2005) بێت؛ بەڵکو دەبێت وەک «دەستوورێکی زیندوو»، لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەم، داخوازییەکانی نەوەی نوێ و پێویستییەکانی شەراکەتی نێوان هەموو پێکهاتەکان هاوئاواز بێت، چونکە لە کۆتاییدا، پاراستنی دەستوور تەنیا پاراستنی دەق نییە؛ بەڵکو پاراستنی مافی مرۆڤ، سامانی وڵات و ئایندەی نەوەکانە.

دەستوور؛ بناغەی هەرێمێکی بەهێز و داهاتوویەکی سەقامگیر
(3-3)

لە مێژووی گەلاندا هەندێک چرکەسات هەن کە تێیاندا خەڵک ناچار دەبن لە خۆیان بپرسن: چ شتێک دەتوانێت لەناو گۆڕانکاری، ململانێی سیاسی و ئاڵۆزیی ناوخۆ و دەرەوەدا سەقامگیریی بپارێزێت؟ وەڵامەکە لە زۆربەی ئەزموونە سەرکەوتووەکانی جیهاندا یەک وەڵامە، ئەویش دەستوورە.
دەستوور تەنیا کۆمەڵێک ماددە و دەقی یاسایی نییە؛ بەڵکو پەیمانێکی نیشتمانییە لەنێوان دەسەڵات و خەڵک، ئێستا و ئایندە و لەنێوان ماف و بەرپرسیارێتیدا. هەرێمی کوردستان، دوای شۆڕش و فیداکاریی، دوای دەیان ساڵ لە ئەزموونی حوکمڕانی، ئێستا زیاتر لەهەر کاتێک پێویستی بە دەستوورێکی تایبەت بە خۆی هەیە؛ دەستوورێک کە لەگەڵ دەستووری عیراقی فیدراڵ گونجاو بێت، بەڵام لەهەمانکاتدا تایبەتمەندیی سیاسی، مێژوویی و کۆمەڵایەتیی هەرێمیش لەخۆبگرێت و زامنی پیادەکردنی ئەو تایبەتمەندیی و دەسەڵاتانە بێت کە دەستووری فیدراڵ بە هەرێمی بەخشیوە. 
هەرێمی کوردستان لە ماوەی ساڵانی رابردوودا، تووشی زۆر کێشەی سیاسی و دارایی و ئیداری و یاسایی بووە؛ کێشەی سنووری دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکان کە تائێستا بەهۆی نەبوونی دەستوورەوە، یاسای دامەزراوە دەستوورییەکانی وەک سەرۆکایەتیی هەرێم و پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی دادوەریی بە یاسای ئاسایی رێکخراون، لەکاتێکدا ئەرکی لەپێشینەی دەستوور رێکخستنی دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکانە  بە دەقی دەستووریی روون و ئاشکرا، ئەمە سەرەڕای جیاوازیی لە تێگەیشتن بۆ یاسا و راڤەکردنی دەقەکانی، دووبارەبوونەوەی ململانێی دامەزراوەیی و هەندێکجار پەنابردن بۆ چارەسەری سیاسی لەبری چارەسەری یاسایی. ئەم بارودۆخە نیشانی دەدات کە بەبێ بوونی چوارچێوەیەکی دەستووریی روون و گشتگیر، هەمان کێشەکان دووبارە دەبنەوە و سیستم لە بازنەی تاکڕەوییدا دەمێنێتەوە.
دەستوورێکی مۆدێرن بۆ هەرێم، پێویستە چەند بنەمایەکی گرنگ لەخۆبگرێت:
یەکەم: شێواز و سنووری دەسەڵاتەکانی یاسادانان و جێبەجێکردن و دادوەریی بە دەقی روون و ئاشکرا دیاریی بکات؛ ئەوەی کێ بڕیار دەدات، کێ چاودێری دەکات و کێ بەرپرسیارێتی هەڵدەگرێت، چونکە لە شوێنێکدا کە سنوورەکان ناڕوون بن، ناکۆکی زۆرتر لەدایک دەبێت.
دووەم: پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان رێکبخات؛ پەیوەندیی نێوان پەرلەمان، حکومەت، سەرۆکایەتی و دامەزراوە دادوەرییەکانیش. دەسەڵات ئەگەر هاوسەنگ نەبێت، بە ئاسانی دەچێتە ناو قەیرانەوە.
سێیەم: ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیان مسۆگەر بکات؛ لە ئازادیی رادەربڕین، رێکخستن، هاوبەشیی لە ژیانی سیاسی و یەکسانی لەبەردەم یاسادا.
چوارەم: مافەکانی پێکهاتە رەسەنەکانی ناو هەرێم بپارێزێت؛ مافەکانی کورد، عەرەب، تورکمان، کلدو ئاشووری، سریانی و ئەرمەن، تا هەموو پێکهاتە ئاینی و نەتەوەییەکان هەست بەوە بکەن کە ئەم هەرێمە ماڵی هاوبەشی هەمووانە، نەک تەنیا شوێنی حوکمڕانی.
پێنجەم: دەستوور پێویستە لەگەڵ رۆحی سەردەم هاوئاواز بێت؛ واتە تەنیا وەڵامی کێشەکانی ئێستا نەبێت، بەڵکو ئامادەیی بۆ گۆڕانکارییەکانی داهاتووش هەبێت؛ لە بوارەکانی تەکنەلۆژیا، ئابووری، ژینگە، پەروەردە و گەشەپێدانی مرۆیی.
شەشەم: بــــە دامـــــــەزراوەییـــــــــکردن و یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگە و جێگیرکردنی چوارچێوەیەکی چەسپاو و جێگیر بۆ هێزی بەرگریی کوردستان لە دەستووردا. 
حەوتەم: جێگیرکردنی چوارچێوەی دەستووریی بۆ دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی گشتیی هەرێم بەسەر ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستاندا، لەسەر بنەمای ژمارەی دانیشتووان و ئاستی بێبەشکردن (مەحرومیەت) و لە چوارچێوەی یاسای بودجەی گشتیی هەرێمدا کە گەشەسەندنێکی هاوسەنگ بەرپا بکات و کۆتایی بە دوو بەڕێوەبردنی دارایی لە هەرێمدا بهێنێت. 
ئەزموونی جیهان دەریخستووە، ئەو هەرێم و دەوڵەتانەی دەستووریان بەهێز بووە، دامەزراوەکانیان بەهێزتر بوون و ئەوانەی دەستووریان لەلایەن بەرژەوەندیی سیاسیی کاتییەوە لاواز کراوە، تووشی قەیران و ناسەقامگیریی بوون. هەرێمی کوردستانیش، لە ناوچەیەکی ئاڵۆز و پڕمەترسیدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە بناغەیەکی دەستووریی هەیە بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان و بەهێزکردنی ئەزموونی فیدراڵی لە عیراقدا.
لە کۆتاییدا، دەستوور تەنیا پرۆژەی یاسادانان نییە؛ پرۆژەی نیشتمانسازیی و دروستکردنی متمانەیە. ئەگەر هەرێم دەیەوێت لە بازنەی قەیران، ناکۆکی و چارەسەری کاتیی دەربازی بێت، دەبێت پەنا بۆ دەستوور ببات، نەک بۆ هاوکێشەی سیاسی. وتوویانە: “ لەو شوێنەی یاسا کۆتایی دێت، ستەم لەوێ دەستپێدەکات.” ئەمەش هۆکاری ئەو چەقبەستووییە سیاسی و ئیدارییەیە کە ساڵانێکە بەرۆکی ئەم ئەزموونەی گرتووە.

شەرعییەتی دەستووری و پاراستنی قەوارەکە
دەستووری فیدراڵی عیراق (2005) لە ماددەکانی (120-117)دا، بەڕوونی مافی داوە بە هەرێمی کوردستان کە خاوەنی دەستووری تایبەت بە خۆی بێت. داڕشتنی ئەم دەستوورە، پێگەی یاسایی هەرێم لە بەرامبەر بەغدا بەهێزتر دەکات. کاتێک هەرێم خاوەنی دەستوور بێت، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتە فیدراڵییەکان لەسەر بنەمای راڤە سیاسییە گۆڕاوەکان نابێت، بەڵکو دەبێتە پەیوەندییەکی دامەزراوەیی کە تێیدا تایبەتمەندییە نەتەوەیی و سیاسییەکانی هەرێم لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵیدا دەپارێزرێن.
ئێمە پێویستمان بە دەستوورێکە تەنیا بۆ ئێستا نەبێت، بەڵکو وەڵامدەرەوەی پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتووش بێت. دەستوورێک رێگری لە گەندەڵی بکات، شەفافیەت لە دارایی گشتیدا مسۆگەر بکات و رێز لە ژینگەی نیشتمان بگرێت.
ئەگەر ئێمە دەمانەوێت هەرێمی کوردستان ببێتە نمونەیەکی سەربەرز لە حوکمڕانی، دادپەروەری و هاوبەشیی، دەبێت لە بنەڕەتەوە دەستپێبکەین و ئەو بنەڕەتەش ناوی دەستوورە.
دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان تەنیا نووسینی چەند لاپەڕەیەک نییە، بەڵکو بنیاتنانی ئەو لەنگەرەیە کە کەشتیی حوکمڕانی لە گەردەلوولە سیاسییەکان دەپارێزێت. بەبێ دەستوور ئێمە لە بازنەیەکی داخراوی ململانێی حزبیدا دەمێنینەوە، بەڵام بە دەستوورێکی مۆدێرن و گشتگیر، هەرێمی کوردستان لە قۆناغی «شەرعییەتی کاتی»یەوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی «سەقامگیریی هەمیشەیی». ئەوە ئەو گرێبەستە مێژووییەیە کە دەبێت هەمووان لە دەوری کۆببینەوە تا شکۆ بۆ یاسا و ئارامیی بۆ نیشتمان بگەڕێتەوە، چونکە لە کۆتاییدا ئەو نیشتمانەی دەستوور دەنووسێت، تەنیا ئێستای خۆی رێکناخات؛ بەڵکو رێگای نەوەکانی داهاتوو مسۆگەر دەکات.